WEBVTT

NOTE Bölüm sınırları gerçek ses sürelerinden ölçülür; bölüm içi altyazı zamanları yaklaşık eşlemedir.

1
00:00:00.000 --> 00:00:09.262
EG Campus. Homeostaz ve geri bildirim. Bu kayıt, mevcut kaynaklı bölüm metninin bilgisayarın Türkçe sentetik sesiyle okunmasıdır. İnsan

2
00:00:09.262 --> 00:00:18.523
konuşmacı kaydı değildir. Çalışma hedefleri. Bu bölümde Düzenlenen değişkeni ve ölçüm koşulunu açıkça tanımlar.. Algılayıcı, kontrol ve etkileyici

3
00:00:18.523 --> 00:00:27.785
işlevlerini bir döngüde ilişkilendirir.. Negatif ve pozitif geri bildirimi yanıtın etkisinin yönüne göre ayırır.. Kararlı miktar ile süren

4
00:00:27.785 --> 00:00:37.046
akışın birlikte bulunabileceğini gerekçelendirir.. Zaman grafiğinde gecikme ve birlikte değişim ile nedenselliği ayırır.

5
00:00:37.046 --> 00:00:45.679
1. İç ortamı bir denge çizgisiyle düşünmek. Bir hücre çalışırken çevresinden madde alır, ürün verir, enerji kullanır ve

6
00:00:45.679 --> 00:00:54.312
ısı üretir. Bu nedenle canlı bir organizmada değişimin tamamen durmasını bekleyemeyiz. Homeostaz, değişim sürerken belirli iç ortam özelliklerinin

7
00:00:54.312 --> 00:01:02.945
işlevle uyumlu sınırlar içinde tutulmasını anlatır. Sözcüğü yalnız “her şey sabit kalır” diye öğrenmek, mekanizmanın asıl işini gizler.

8
00:01:02.945 --> 00:01:11.578
Asıl soru, bir değişkeni değiştiren etki karşısında hangi yanıtın devreye girdiğidir. İç ortam denildiğinde hücre dışı sıvıyı düşünmek

9
00:01:11.578 --> 00:01:20.211
yararlıdır. Hücreler oksijene ve besinlere buradan ulaşır; atıklarını da bu ortama verir. Dolaşım, solunum ve boşaltımla ilişkili süreçler

10
00:01:20.211 --> 00:01:28.844
farklı iş görseler de bu ortak ortamın düzenlenmesine katkıda bulunur. Böylece bir sistemdeki değişiklik diğerinin çalışma koşulunu etkileyebilir.

11
00:01:28.844 --> 00:01:37.477
Organları ayrı kutular olarak ezberlemek yerine aralarındaki madde ve bilgi akışını izlemek gerekir. Bir sınıf modeli kuralım: Değişken,

12
00:01:37.477 --> 00:01:46.110
bir kap içindeki sıvı miktarı olsun. Kaba sürekli sıvı giriyor ve çıkıyor. Girişle çıkış ortalama olarak eşitse miktar

13
00:01:46.110 --> 00:01:54.743
yaklaşık aynı kalabilir; fakat sıvı hareket etmeyi sürdürür. Bu örnek vücudun birebir kopyası değildir. Yine de “kararlı görünen

14
00:01:54.743 --> 00:02:03.376
durum” ile “hiç süreç olmaması” arasındaki farkı açığa çıkarır. Fizyolojik bir grafik incelerken düzleşen çizginin arkasında süren süreçleri

15
00:02:03.376 --> 00:02:12.009
de sormamız bu yüzden önemlidir.

16
00:02:12.009 --> 00:02:21.064
2. Düzenlenen değişken, hedef ve ölçüm. Bir kontrol düzenini anlamak için önce neyin düzenlendiğini adlandırın. “Vücut kendini dengeler”

17
00:02:21.064 --> 00:02:30.118
ifadesi tek başına açıklama değildir. Sıcaklık, belirli bir sıvının bileşimi veya bir basınç gibi ölçülebilen bir değişken seçmek

18
00:02:30.118 --> 00:02:39.173
gerekir. Sonra bu değişkenin hangi koşulda, nerede ve hangi zaman aralığında ölçüldüğünü belirtin. Aynı sayıyı farklı örneklerden almak,

19
00:02:39.173 --> 00:02:48.227
aynı fizyolojik anlamı taşıdığı sonucunu kendiliğinden vermez. Hedef değer, düzenin karşılaştırma için kullandığı bir referans gibi düşünülebilir. Ancak

20
00:02:48.227 --> 00:02:57.282
insan fizyolojisinde bütün hedeflerin gün boyunca ve bütün bireylerde tek bir sayı olduğunu varsayamayız. Günün zamanı, etkinlik ve

21
00:02:57.282 --> 00:03:06.337
sistemin işlevsel durumu değişimi etkileyebilir. Başlangıç eğitiminde dar bir hedef aralığı kullanmak yararlıdır; bunun bir model basitleştirmesi olduğunu

22
00:03:06.337 --> 00:03:15.391
söylemek de aynı derecede önemlidir. Ölçüm değeriyle yanıt arasındaki ilişkiyi izlemek için önce başlangıç durumunu kaydedin. Ardından değişkeni

23
00:03:15.391 --> 00:03:24.446
artıran bir etki uygulandığını hayal edin. Değişkenin artmasıyla birlikte onu azaltabilecek süreç güçleniyorsa, düzenleyici yanıtın yönünü belirlemiş olursunuz.

24
00:03:24.446 --> 00:03:33.500
Tek bir ölçüm ise bu ilişkinin nasıl kurulduğunu göstermez. Örneğin iki ayrı modelde aynı miktar ölçülürken birinde giriş

25
00:03:33.500 --> 00:03:42.555
ve çıkış düşük, diğerinde ikisi de yüksek olabilir. Sonuç eşit olduğu halde işleyiş farklıdır. Bu nedenle fizyoloji yalnız

26
00:03:42.555 --> 00:03:51.609
sayıyı değil, sayıya götüren akışları da inceleyen bir alandır.

27
00:03:51.609 --> 00:04:00.691
3. Algılama, karşılaştırma ve etki zinciri. Basit bir geri bildirim döngüsünde algılayıcı, düzenlenen değişkendeki durumu izler. Bütünleştirici ya

28
00:04:00.691 --> 00:04:09.773
da kontrol bileşeni bu bilgiyi işler; etkileyici bileşen ise değişken üzerinde sonuç doğuran işi yapar. Bu işlevler öğretim

29
00:04:09.773 --> 00:04:18.855
şemasında ayrı kutularda gösterilebilir. Gerçek organizmada aynı yapı birden fazla işleve katkıda bulunabilir ve birden fazla düzenleyici merkez

30
00:04:18.855 --> 00:04:27.937
ortak çalışabilir. Kutular birer anatomik organ adı olmak zorunda değildir. Bir sıcaklık modeli üzerinden düşünelim. Algılayıcı sıcaklıktaki değişimi

31
00:04:27.937 --> 00:04:37.019
bildirir. Kontrol işlevi gelen bilgiye göre yanıtı düzenler. Isı kaybını artıran bir süreç etkileyici rol oynar. Burada “sıcaklığın

32
00:04:37.019 --> 00:04:46.101
yükseldiğini bilmek” ile “ısı kaybetmek” aynı iş değildir. Algılama başarılı olsa bile yanıtı gerçekleştiren bileşen çalışmıyorsa değişken düzelmeyebilir.

33
00:04:46.101 --> 00:04:55.183
Tersine, güçlü bir etkileyicinin yanlış bilgiye göre etkinleşmesi de uygun sonuç vermez. Şemayı tamamlayan son ok, etkileyicinin oluşturduğu

34
00:04:55.183 --> 00:05:04.265
değişimin yeniden algılanmasıdır. Bu ok bulunmuyorsa yalnız bir uyarı ve yanıt dizisi çizilmiş olabilir; kapalı geri bildirim döngüsü

35
00:05:04.265 --> 00:05:13.347
henüz gösterilmemiştir. Öğrenirken her okun üzerine kısa bir fiil yazın: ölçer, bildirir, etkinleştirir, azaltır gibi. Ardından bir oku

36
00:05:13.347 --> 00:05:22.429
çıkarıp modelin neyi kaybedeceğini açıklayın. Böylece bir terim listesini ezberlemek yerine, bilgi akışının ve fiziksel etkinin hangi noktada

37
00:05:22.429 --> 00:05:31.511
birbirine bağlandığını görürsünüz.

38
00:05:31.511 --> 00:05:41.186
4. Negatif geri bildirim: Sapmayı azaltan yanıt. Negatif geri bildirimde yanıtın etkisi, başlangıçtaki sapmayı azaltma yönündedir. “Negatif” sözcüğü

39
00:05:41.186 --> 00:05:50.861
zararlı, kötü veya etkisiz anlamına gelmez. İşaret, düzenlenen değişken ile düzenleyici yanıtın ilişkisini anlatır. Değişken artınca onu aşağı

40
00:05:50.861 --> 00:06:00.536
yönelten bir süreç güçlenebilir; değişken azalınca bu sürecin etkisi zayıflayabilir ya da karşı yöndeki süreç güçlenebilir. Döngünün amacı

41
00:06:00.536 --> 00:06:10.211
için en yararlı soru, başlangıç sapmasının büyüyüp büyümediğidir. Besinlerin işlenmesinden sonra kandaki glukozun arttığı basitleştirilmiş bir örnek düşünün.

42
00:06:10.211 --> 00:06:19.886
Pankreasın belirli hücreleri glukoz düzeyine yanıt verir; insülin salgısının değişmesi, uygun hedef dokulardaki glukoz kullanımı ve depolanmasıyla bağlantılıdır.

43
00:06:19.886 --> 00:06:29.560
Bu ilişki glukoz artışını sınırlama yönündedir. Burada hormonun varlığı tek başına bütün sonucu açıklamaz. Hedef hücrenin yanıtı ve

44
00:06:29.560 --> 00:06:39.235
diğer metabolik süreçler de önemlidir. Ayrıca bu anlatım bir hastalığı teşhis etmek veya ilaç kullanımını yönlendirmek için kurulmamıştır.

45
00:06:39.235 --> 00:06:48.910
Negatif geri bildirim düz bir çizgi oluşturmak zorunda değildir. Yanıtın başlaması zaman alırsa değişken hedef çevresinde küçük dalgalanmalar

46
00:06:48.910 --> 00:06:58.585
gösterebilir. Sistemi inceleyen kişi dalgalanmayı görüp hemen “kontrol yok” dememelidir. Önce dalgalanmanın büyüklüğünü, süresini ve yanıtın sapmayı azaltıp

47
00:06:58.585 --> 00:07:08.260
azaltmadığını değerlendirmelidir. Aynı şekilde değişkenin hedefe bir kez yaklaşması da döngünün bütün koşullarda çalışacağını kanıtlamaz. Mekanizma, tekrar eden

48
00:07:08.260 --> 00:07:17.934
değişikliklere verdiği yanıtla anlaşılır.

49
00:07:17.934 --> 00:07:27.952
5. Pozitif geri bildirim: Büyüyen yanıtın sınırı. Pozitif geri bildirimde bir değişim, o değişimi güçlendiren yeni bir yanıt

50
00:07:27.952 --> 00:07:37.970
doğurur. Bunun sonucu süreç kendi kendini büyütebilir. Ancak fizyolojik bir örneği açıklarken “sonsuza kadar artar” demek eksiktir. Bir

51
00:07:37.970 --> 00:07:47.988
sonlandırıcı koşul, sınırlı kaynak veya başka bir denetim süreci, büyüyen yanıtın nerede biteceğini belirleyebilir. Bu nedenle pozitif geri

52
00:07:47.988 --> 00:07:58.006
bildirim şemasında sonlanma koşulunu da göstermek gerekir. Damar duvarındaki bir açıklığın çevresinde trombositlerin etkinleşmesini kavramsal olarak ele alalım.

53
00:07:58.006 --> 00:08:08.024
Etkinleşen trombositler, yakınlarındaki başka trombositlerin etkinleşmesine katkıda bulunan sinyaller oluşturabilir. Başlangıçta küçük olan yerel yanıt böylece güçlenir. Bu

54
00:08:08.024 --> 00:08:18.042
örnekte büyütülen değişkeni “trombosit etkinleşmesi” olarak adlandırmak açıklığı artırır. Sürecin yerel sınırlanması ve açıklığın kapanmasıyla ilişkili koşullar, organizmanın

55
00:08:18.042 --> 00:08:28.060
bütününde kesintisiz bir büyüme yaşanmasını önler. Burada anlatılan işleyiş, kanama yönetimine ilişkin bir uygulama talimatı değildir. Bir döngüyü

56
00:08:28.060 --> 00:08:38.077
sınıflandırırken yalnız yanıtın kuvvetine bakmayın. Çok güçlü bir negatif geri bildirim sapmayı azaltabilir; küçük bir pozitif geri bildirim

57
00:08:38.077 --> 00:08:48.095
sapmayı büyütebilir. Ayrımı yapan büyüklük değil, ilişkinin yönüdür. Ayrıca aynı olayın içinde farklı değişkenler için farklı döngüler bulunabilir.

58
00:08:48.095 --> 00:08:58.113
Trombosit etkinleşmesinin güçlenmesiyle başka bir değişkenin korunması aynı cümlede karıştırılırsa yanlış sınıflandırma yapılabilir. Önce seçtiğiniz değişkeni yazın, sonra

59
00:08:58.113 --> 00:09:08.131
başlangıç değişiminin yanıt tarafından artırıldığını mı azaltıldığını mı belirleyin.

60
00:09:08.131 --> 00:09:17.396
6. Sinirsel ve hormonal haberleşmenin ortak işi. Düzenleyici yanıtların oluşması için hücreler arasında bilgi taşınması gerekir. Sinirsel iletişimde

61
00:09:17.396 --> 00:09:26.660
zar boyunca oluşan elektriksel değişimler ve hücreler arasındaki kimyasal sinyaller birlikte iş görür. Endokrin iletişimde ise hormonlar dolaşımla

62
00:09:26.660 --> 00:09:35.925
taşınarak uygun hedef hücrelere ulaşır. Bu iki yolu kesinlikle birbirinden bağımsız sistemler olarak düşünmek yerine, aynı düzenlemeye farklı

63
00:09:35.925 --> 00:09:45.189
aşamalarda katkıda bulunabilen haberleşme biçimleri olarak inceleyin. Bir hormonun kanla birçok yere ulaşması, bütün hücrelerde aynı etkiyi oluşturduğu

64
00:09:45.189 --> 00:09:54.454
anlamına gelmez. Etkili yanıt için uygun reseptörün ve hücre içi yanıt düzeninin bulunması gerekir. Aynı sinyalin farklı hedeflerde

65
00:09:54.454 --> 00:10:03.718
farklı sonuçlar oluşturabilmesi de bu nedenle mümkündür. “Sinyal geldi” ile “hedef yanıt verdi” arasındaki basamakları görünür kılmak, çoğu

66
00:10:03.718 --> 00:10:12.983
fizyoloji konusunu anlamayı kolaylaştırır. Sinirsel iletişim sıklıkla hızlı ve belirli bağlantılar üzerinden gerçekleşir. Hormonal etkiler ise sinyalin taşınmasına

67
00:10:12.983 --> 00:10:22.248
ve hücresel yanıtın türüne göre farklı sürelerde gelişebilir. “Bütün hormonlar yavaştır” gibi kesin bir kural uygun değildir. Burada

68
00:10:22.248 --> 00:10:31.512
süre, sinyalin adı kadar hedef mekanizmasına da bağlıdır. Bir zaman grafiği çizerek uyarının başlangıcını, sinyalin gelişini ve yanıtın

69
00:10:31.512 --> 00:10:40.777
başlamasını ayrı işaretleyin. Böyle bir çizim, gecikmeyi görmek için yararlıdır. Yanıt geciktiğinde değişkenin bir süre daha aynı yönde

70
00:10:40.777 --> 00:10:50.041
değişmesi, sistemin hiç yanıt üretmediği anlamına gelmeyebilir.

71
00:10:50.041 --> 00:10:59.469
7. Bir değişken, birden fazla sistem. Bir iç ortam değişkenini tek bir organın sahip olduğu bir özellik gibi

72
00:10:59.469 --> 00:11:08.897
düşünmek çoğu zaman yetersizdir. Örneğin asit ve bazlarla ilişkili denge, kimyasal tamponlar, solunumla karbondioksit uzaklaştırılması ve böbreklerdeki düzenleme

73
00:11:08.897 --> 00:11:18.325
süreçleri arasında ilişki içerir. Bu katkılar aynı zaman ölçeğinde gerçekleşmek zorunda değildir. Bir düzen hızlı bir etki oluştururken

74
00:11:18.325 --> 00:11:27.754
başka bir düzen daha uzun sürede madde miktarını değiştirebilir. Bu örneğin öğrenme değeri, karmaşık ayrıntıları hemen ezberlemek değildir.

75
00:11:27.754 --> 00:11:37.182
Önce “hangi süreç hangi maddeyi ve hangi yönde etkiliyor?” sorusunu sormaktır. Solunumun karbondioksit düzeyine etkisi ile böbreğin hidrojen

76
00:11:37.182 --> 00:11:46.610
iyonu ve bikarbonatla ilişkili işlevleri farklı mekanizmalardır. Aynı sonuca katkıda bulunmaları onları birbirinin kopyası yapmaz. Ayrıca tamponlar bir

77
00:11:46.610 --> 00:11:56.038
değişimi sınırlar; bu, vücuttan ilgili maddenin mutlaka uzaklaştırıldığı anlamına gelmez. Öğrenme haritasında düzenlenen değişkeni ortada gösterip çevresine katkı

78
00:11:56.038 --> 00:12:05.466
veren süreçleri yerleştirin. Her bağlantıya yön ve zaman bilgisi ekleyin. Sonra bir katkı geçici olarak değiştiğinde diğerlerinin başlangıç

79
00:12:05.466 --> 00:12:14.894
koşullarının nasıl etkilenebileceğini düşünün. Bu düşünme biçimi, dersler arasında bağlantı kurmaya yardım eder. Ancak bir modelden kişisel belirtilere

80
00:12:14.894 --> 00:12:24.322
doğrudan tanı çıkarmak doğru bir uygulama değildir. Buradaki amaç, ölçümler ve mekanizmalar arasındaki ilişkiyi kavramak; karmaşık bir sistemin

81
00:12:24.322 --> 00:12:33.750
tek bir sayı veya organ adıyla açıklanamayacağını görmektir.

82
00:12:33.750 --> 00:12:43.745
8. Geri bildirim grafiğini kanıt olarak okumak. Bir grafik, homeostatik düzenin bütün bileşenlerini doğrudan göstermez; fakat iyi sorular

83
00:12:43.745 --> 00:12:53.739
sormamızı sağlar. Yatay eksene zamanı, düşey eksene düzenlenen değişkeni koyun. Başlangıç durumunu, değişikliği başlatan etkiyi ve yanıtın ne

84
00:12:53.739 --> 00:13:03.734
zaman ortaya çıktığını ayrı işaretleyin. Ardından eğrinin yön değişimini açıklayan mekanizma önerin. Bu öneri henüz kesin kanıt değildir;

85
00:13:03.734 --> 00:13:13.728
başka açıklamaların da elenmesi gerekebilir. Örneğin değişken yükselirken etkileyicinin etkinliği de yükseliyor olabilir. Bunun pozitif geri bildirim olduğunu

86
00:13:13.728 --> 00:13:23.723
hemen söyleyemezsiniz. Etkileyicinin işi değişkeni azaltmaksa, iki çizginin aynı anda yükselmesi negatif geri bildirimin beklenen bir parçası olabilir.

87
00:13:23.723 --> 00:13:33.718
Belirleyici ilişki, etkileyicinin etkinliğinin hangi fiziksel sonucu doğurduğudur. Yalnız korelasyon görmek, okun nedensel yönünü bilmekle aynı şey değildir.

88
00:13:33.718 --> 00:13:43.712
Bir diğer önemli ayrım, kararlı durum ile termodinamik dengedir. Bir canlı hücrenin bazı miktarları yaklaşık sabit kalırken madde

89
00:13:43.712 --> 00:13:53.707
akışları ve enerji kullanımı sürebilir. Bu durum, ilgili süreçler için net akışın bulunmadığı termodinamik dengeyle aynı şey olarak

90
00:13:53.707 --> 00:14:03.701
anlatılmamalıdır. Öğrenme sonunda kendi açıklamanızı üç cümleyle sınayın: Düzenlenen değişken nedir? Değişiklik hangi yanıtı oluşturur? Bu yanıt ilk

91
00:14:03.701 --> 00:14:13.696
değişikliğin etkisini nasıl değiştirir? Bu üç soru yanıtlanamıyorsa, terimleri biliyor olsanız bile döngünün mekanizması henüz tamamlanmamış olabilir.

92
00:14:13.696 --> 00:14:21.830
Gerekçeli örnek 1. Eğitim amaçlı bir modelde X için hedef 12 birimdir. Dış etki X değerini 16 birime

93
00:14:21.830 --> 00:14:29.964
çıkarır. E süreci etkinleşerek X değerini 13 birime indirir; X hedefe yaklaşırken E etkinliği azalır. Geri bildirimin yönünü

94
00:14:29.964 --> 00:14:38.098
ve sapmanın değişimini açıklayın. Başlangıç sapması 16 − 12 = +4 birimdir; yanıt sonrası sapma 13 − 12

95
00:14:38.098 --> 00:14:46.232
= +1 birimdir. E süreci sapmayı küçülttüğü için negatif geri bildirim örneğidir. Sapma büyüklüğü 3 birim azalmıştır. X

96
00:14:46.232 --> 00:14:54.366
henüz tam hedefte değildir; bu tek gözlem modelin bütün koşullarda kusursuz işleyeceğini kanıtlamaz. Sayılar bir sınıf modeline aittir,

97
00:14:54.366 --> 00:15:02.500
insan için normal değer veya tanı eşiği değildir.

98
00:15:02.500 --> 00:15:10.566
Gerekçeli örnek 2. İki kapta sıvı miktarı başlangıçta 20 birimdir. A kabına dakikada 3 birim girip 3 birim

99
00:15:10.566 --> 00:15:18.632
çıkar. B kabına dakikada 8 birim girip 8 birim çıkar. Bu hızlar beş dakika sabit kalırsa miktarlar ve

100
00:15:18.632 --> 00:15:26.698
toplam girişler ne olur? “Miktar sabitse hareket yoktur” yorumunu değerlendirin. Her iki kapta net hız giriş − çıkış

101
00:15:26.698 --> 00:15:34.764
= 0 birim/dakika olduğundan beş dakika sonra miktar yine 20 birimdir. A toplam 15 birim, B toplam 40

102
00:15:34.764 --> 00:15:42.831
birim sıvı almıştır; aynı miktarlar çıkmıştır. Kararlı miktar farklı akışlarla korunmuştur. Bu yüzden sabit miktar hareketin durduğunu göstermez.

103
00:15:42.831 --> 00:15:50.897
Modelde başka giriş, çıkış ve buharlaşma bulunmadığı varsayılmıştır.

104
00:15:50.897 --> 00:15:58.450
Sık karıştırılan nokta. Negatif geri bildirim kötü etki, pozitif geri bildirim yararlı etki demektir. Düzeltme: İşaret, yanıtın başlangıç

105
00:15:58.450 --> 00:16:06.002
değişimini azaltması veya büyütmesiyle ilgilidir. Yarar, zarar ve yanıtın büyüklüğü döngü sınıfını tek başına belirlemez; düzenlenen değişken ve

106
00:16:06.002 --> 00:16:13.555
sonlanma koşulu ayrıca açıklanmalıdır.

107
00:16:13.555 --> 00:16:20.349
Kendini kontrol et. Bölümü kendi cümlelerinle anlat. Sonra EG Campus bölümündeki soruları çöz, gerekçeni açıklamalarla karşılaştır. Kaynakça ve

108
00:16:20.349 --> 00:16:27.143
soru çözümleri bölüm sayfasında bulunur.