WEBVTT

NOTE Bölüm sınırları gerçek ses sürelerinden ölçülür; bölüm içi altyazı zamanları yaklaşık eşlemedir.

1
00:00:00.000 --> 00:00:09.652
EG Campus. Hücreyi bir bütün olarak okumak: organeller ve iş bölümü. Bu kayıt, mevcut kaynaklı bölüm metninin bilgisayarın

2
00:00:09.652 --> 00:00:19.305
Türkçe sentetik sesiyle okunmasıdır. İnsan konuşmacı kaydı değildir. Çalışma hedefleri. Bu bölümde Tipik insan hücresi modelini gerçek hücre

3
00:00:19.305 --> 00:00:28.957
çeşitliliğinden ayırır.. Hücre zarının moleküler düzenini seçici sınır işleviyle ilişkilendirir.. Çekirdek, ribozom, endoplazmik retikulum ve Golgi arasındaki iş

4
00:00:28.957 --> 00:00:38.609
bölümünü açıklar.. Mitokondri, lizozom ve peroksizomu temel görevleriyle ayırt eder.. Hücre iskeletini hücre biçimi, iç taşıma ve yüzey

5
00:00:38.609 --> 00:00:48.261
uzantılarıyla ilişkilendirir.. Bir hücrenin baskın organel özelliklerinden görevine ilişkin sınırlı ve gerekçeli çıkarım yapar.

6
00:00:48.261 --> 00:00:57.239
Tipik hücre modeli, bütün hücrelerin kopyası değildir. Hücre, vücudun canlı örgütlenmesinin temel birimidir. İnsan hücreleri aynı genel moleküler

7
00:00:57.239 --> 00:01:06.217
araçları paylaşırken biçimleri, büyüklükleri ve organel dağılımları bakımından farklılaşır. Çizimlerde görülen yuvarlak, bütün organelleri eşit belirginlikte gösteren hücre

8
00:01:06.217 --> 00:01:15.195
bir öğretim modelidir. Uzun bir kas lifi, dallanan bir nöron ve yassı bir epitel hücresi bu modelin aynı

9
00:01:15.195 --> 00:01:24.172
şekilli kopyaları değildir. Hücrenin işi, biçimini ve iç düzenini etkiler. Bu nedenle şemadaki her bileşenin bütün hücrelerde aynı

10
00:01:24.172 --> 00:01:33.150
sayıda ve aynı büyüklükte bulunduğunu varsayma. Örneğin olgun insan eritrositi çekirdek ve mitokondri taşımaz; iskelet kası lifleri çok

11
00:01:33.150 --> 00:01:42.128
çekirdekli olabilir. “Her insan hücresinde tek çekirdek vardır” genellemesi doğru değildir. Hücre zarı dış sınırı, sitozol hücre içindeki

12
00:01:42.128 --> 00:01:51.106
sıvı ortamı, organeller ise belirli işlerin yürütüldüğü yapıları temsil eder. Ökaryotik hücre için sitoplazma terimi, genel kullanımda çekirdek

13
00:01:51.106 --> 00:02:00.084
dışındaki sitozol ve hücresel bileşenleri kapsar. Bunu yalnız bir su birikintisi gibi düşünme; proteinler, çözünmüş maddeler ve hareketli

14
00:02:00.084 --> 00:02:09.061
yapılar içeren düzenlenmiş bir ortamdır. Bir hücreyi öğrenirken dış sınırdan başlayıp iç bölmeleri ve bağlantıları izle. Organelleri tek

15
00:02:09.061 --> 00:02:18.039
tek isim kartı olarak değil, bir görevin tamamlanmasına birlikte katkı veren yapılar olarak ele al. Hücre düzeyindeki iş

16
00:02:18.039 --> 00:02:27.017
bölümü, sonraki bölümde dokuların nasıl uzmanlaşabildiğini anlamanın temelidir.

17
00:02:27.017 --> 00:02:36.451
Hücre zarı: hareketli ve seçici bir sınır. Plazma zarı esas olarak fosfolipit çift tabaka, proteinler ve kolesterol gibi

18
00:02:36.451 --> 00:02:45.886
bileşenlerden oluşur. Fosfolipitlerin suyla etkileşen başları hücrenin iç ve dış sıvılarına, suyla daha az uyumlu kuyrukları tabakanın iç

19
00:02:45.886 --> 00:02:55.320
kısmına yönelir. Bu yerleşim hücreyi kapalı bir katı duvarla çevirmekten farklıdır. Zar bileşenleri belirli sınırlar içinde hareket edebilir;

20
00:02:55.320 --> 00:03:04.755
yüzey dinamik bir düzen oluşturur. Membran proteinleri geçiş, tanıma, bağlanma ve iletişim gibi farklı görevler üstlenir. Bütün proteinler

21
00:03:04.755 --> 00:03:14.189
kanal değildir ve bütün maddeler aynı yoldan geçmez. Bir kanalın bulunması, tüm moleküllerin sınırsızca geçebileceği anlamına gelmez. Yapı

22
00:03:14.189 --> 00:03:23.623
ile işlev arasındaki bağlantı burada açıktır: lipit tabakanın iç düzeni bazı moleküllerin geçişini kolaylaştırırken bazıları için engel oluşturur;

23
00:03:23.623 --> 00:03:33.058
proteinler belirli geçiş ve sinyal yollarını sağlar. Hücre içi ile dışı birbirinden ayrılır, ancak iletişim tamamen kesilmez. Zarın

24
00:03:33.058 --> 00:03:42.492
seçiciliğini bir kapının açık veya kapalı olması gibi iki durumla sınırlama. Seçicilik maddenin özelliğine, ilgili taşıma yapısına ve

25
00:03:42.492 --> 00:03:51.926
koşullara bağlıdır. Zarın içe kıvrılması ve vezikül oluşumu da büyük maddelerin veya zar parçalarının düzenli taşınmasına katkı verebilir.

26
00:03:51.926 --> 00:04:01.361
Bu bölüm taşıma mekanizmalarının bütün fizyolojik ayrıntılarını kapsamaz. Öğrenme hedefi, “sınır” ile “etkileşim yüzeyi” görevlerinin aynı moleküler yapıda

27
00:04:01.361 --> 00:04:10.795
birlikte bulunduğunu açıklayabilmektir. Bir şemada protein ile fosfolipidi ayırmak, işlev eşleştirmesindeki ilk adımdır.

28
00:04:10.795 --> 00:04:20.163
Çekirdek, DNA ve çekirdekçik. Çekirdek, çoğu insan hücresinde genetik bilginin büyük bölümünü içeren bölmedir. Çift zarla çevrilen çekirdek

29
00:04:20.163 --> 00:04:29.530
zarfı, çekirdek içiyle sitoplazma arasında fiziksel bir sınır oluşturur. Çekirdek porları belirli moleküllerin düzenlenmiş giriş ve çıkışına olanak

30
00:04:29.530 --> 00:04:38.898
verir. Bu sınırın varlığı, bilginin hücrenin geri kalanından tamamen kopuk olduğu anlamına gelmez. DNA proteinlerle birlikte kromatin halinde

31
00:04:38.898 --> 00:04:48.265
düzenlenir; hücrenin durumuna göre yoğunlaşma biçimi değişebilir. DNA bir organelin anlık olarak hangi yöne hareket edeceğini emreden bilinçli

32
00:04:48.265 --> 00:04:57.633
bir merkez değildir. Genetik bilgi, protein üretimi ve hücresel düzenleme ağlarının bir parçası olarak kullanılır. Çekirdekçik ayrı bir

33
00:04:57.633 --> 00:05:07.000
zarla çevrili organel değildir; ribozomal RNA üretimi ve ribozom alt birimlerinin oluşumuyla ilişkili çekirdek bölgesidir. Çekirdek, çekirdekçik ve

34
00:05:07.000 --> 00:05:16.368
ribozom sözcükleri benzer görünse de farklı yapıları anlatır. Protein sentezinin tamamı çekirdekte gerçekleşmez; ribozomlar protein zincirinin kurulmasında doğrudan

35
00:05:16.368 --> 00:05:25.735
görev alır. Hücre çiziminde büyük koyu yuvarlağı çekirdek, onun içindeki yoğun alanı çekirdekçik diye etiketlemek yalnız bir başlangıçtır;

36
00:05:25.735 --> 00:05:35.103
bu ayrımı işleviyle açıklamalısın. Çekirdeğin bulunmadığı olgun eritrosit örneği, hücre tipinin ve gelişim durumunun önemli olduğunu hatırlatır. Bu

37
00:05:35.103 --> 00:05:44.470
istisnayı bütün hücrelerin genetik düzenden bağımsız yaşayabileceği şeklinde genelleme. Bir hücre modelini yorumlarken önce hücrenin hangi tip ve

38
00:05:44.470 --> 00:05:53.838
olgunlaşma durumunda olduğu sorusunu sor.

39
00:05:53.838 --> 00:06:03.592
Ribozomdan Golgiye: ürünün yolunu izle. Ribozomlar RNA ve proteinlerden oluşan, zarla çevrili olmayan yapılardır. Protein zincirinin üretildiği araçlar

40
00:06:03.592 --> 00:06:13.347
olarak iş görürler. Bazıları sitozolde serbest, bazıları granüllü endoplazmik retikulumun yüzeyinde ilişkili bulunur. Bu iki görünüm, birbirinden tamamen

41
00:06:13.347 --> 00:06:23.101
farklı tür ribozom bulunduğu anlamına gelmez; üretilen proteinin hedefi ve yönlendirme bilgisi önemlidir. Sitozolde görev yapacak birçok protein

42
00:06:23.101 --> 00:06:32.855
serbest ribozomlarda üretilir. Salgılanacak veya belirli zar ve bölmelere gidecek proteinlerin önemli bir kısmı granüllü retikulumla ilişkili üretim

43
00:06:32.855 --> 00:06:42.610
yolunu izler. Ribozom üretim yapar; retikulumdaki ortam işlenme, katlanma ve taşıma düzenine katkı verir. Endoplazmik retikulum birbirine bağlı

44
00:06:42.610 --> 00:06:52.364
zar düzenidir. Granüllü bölümün yüzeyindeki ribozomlar onun görünümünü belirler. Düz retikulumun yüzeyinde bu ribozom düzeni bulunmaz; lipit üretimi

45
00:06:52.364 --> 00:07:02.118
ve hücre tipine bağlı başka işlemlerle ilişkilidir. Kas hücresindeki özelleşmiş retikulum, kalsiyumun düzenlenmesinde görev alır. Golgi aygıtı ise

46
00:07:02.118 --> 00:07:11.872
gelen ürünlerin değiştirilmesi, sınıflandırılması ve uygun hedefe yönlendirilmesinde rol oynar. Veziküller bölmeler arasında taşıma sağlar. Bu yolu bir

47
00:07:11.872 --> 00:07:21.627
sıra olarak öğrenirken Golgiyi protein sentezinin başladığı yer sanma. Aynı zamanda bütün hücre proteinlerinin mutlaka Golgiden geçtiğini de

48
00:07:21.627 --> 00:07:31.381
varsayma. Öğrenme için bir salgı proteininin üretim, işlenme ve yönlendirilme duraklarını ayrı kutularla çiz; ardından sitozolde kullanılacak bir

49
00:07:31.381 --> 00:07:41.135
protein için neden başka bir yol gerektiğini açıklamaya çalış.

50
00:07:41.135 --> 00:07:50.506
Mitokondri: enerji dönüşümü ve iç yüzey. Mitokondri, enerji dönüşümünde önemli görevleri bulunan çift zarlı organeldir. İç zarın kıvrımları

51
00:07:50.506 --> 00:07:59.876
krista olarak adlandırılır; bu düzen iç zarın yüzeyini artırır. Hücresel solunumun bazı önemli basamakları mitokondri içindeki ve iç

52
00:07:59.876 --> 00:08:09.246
zarındaki yapılarda yürütülür. ATP, hücrede enerji gerektiren süreçlerle enerji sağlayan süreçler arasında bağlantı kuran bir moleküldür. Mitokondrinin “enerji

53
00:08:09.246 --> 00:08:18.616
üretmesi” günlük bir kısaltmadır; enerji yoktan yaratılmaz, besinlerle ilişkili kimyasal enerji hücrenin kullanabileceği biçimlere dönüştürülür. Bütün ATP üretimi

54
00:08:18.616 --> 00:08:27.986
yalnız mitokondride olmaz ve her hücrede mitokondri bulunmaz. Olgun eritrosit bu ikinci duruma önemli bir örnektir. Bir hücrenin

55
00:08:27.986 --> 00:08:37.356
mitokondri sayısı ve dağılımı onun enerji gereksinimiyle ilişkili olabilir, ancak tek bir organel sayımı bütün işlevi kanıtlamaz. Sürekli

56
00:08:37.356 --> 00:08:46.726
etkin hücrelerin iç düzenini yorumlarken diğer yapı ve bağlam bilgileri de gerekir. Mitokondri kendi DNA'sını taşır; buna rağmen

57
00:08:46.726 --> 00:08:56.096
hücrenin geri kalanından bağımsız, bütün proteinlerini tek başına yapan ayrı bir organizma değildir. İşlevi için çekirdekten kodlanan ürünlere

58
00:08:56.096 --> 00:09:05.466
ve hücresel taşıma ağlarına ihtiyaç duyar. Şemada çift zar, iç kıvrımlar ve iç bölme ayrı işaretlenmelidir. Bir yapıyı

59
00:09:05.466 --> 00:09:14.836
yalnız yuvarlak bir “enerji kutusu” olarak çizmek, yüzey düzeninin işlevle bağını görünmez kılar. Bu bölümde hedef ayrıntılı biyokimyasal

60
00:09:14.836 --> 00:09:24.206
yolları ezberlemek değil, organelin bölmeli düzeniyle hücrenin enerji kullanımını ilişkilendirmektir.

61
00:09:24.206 --> 00:09:34.315
Lizozom ve peroksizom: ayır, dönüştür, yeniden kullan. Hücrede kullanılmayan veya yeniden düzenlenecek malzemelerin kontrolsüz biçimde birikmemesi gerekir. Lizozomlar,

62
00:09:34.315 --> 00:09:44.423
çeşitli moleküllerin ve hücresel malzemelerin parçalanmasında görevli enzimler içeren zarla çevrili bölmelerdir. İç ortamları sitozolden farklı özellikler taşır;

63
00:09:44.423 --> 00:09:54.531
bu bölmelendirme enzimlerin uygun koşullarda çalışmasına katkı verir. Hücre içine alınan malzemeler ve yıpranan hücresel bileşenler farklı yollarla

64
00:09:54.531 --> 00:10:04.640
bu işlem düzenine ulaşabilir. Parçalanma, her zaman bütün hücrenin yok olması demek değildir; malzemenin bazı parçaları yeniden kullanılabilir.

65
00:10:04.640 --> 00:10:14.748
Lizozomu yalnız “intihar kesesi” şeklinde ezberlemek hücresel bakım ve geri dönüşüm işlevini gereksiz biçimde daraltır. Peroksizom da zarla

66
00:10:14.748 --> 00:10:24.856
çevrili bir bölmedir, fakat lizozomla aynı görev listesine sahip değildir. Bazı oksidatif reaksiyonlarda ve yağ asitlerinin belirli işlenme

67
00:10:24.856 --> 00:10:34.965
basamaklarında rol oynar. Hidrojen peroksitin oluşumu ve uygun enzimlerle dönüştürülmesi bu organelin temel açıklamaları arasındadır. Katalaz bu dönüşümde

68
00:10:34.965 --> 00:10:45.073
görev alan enzimlerden biridir. İki organelin küçük, yuvarlak çizilmesi onları aynı yapı yapmaz; içerik ve işlev önemlidir. Öğrenirken

69
00:10:45.073 --> 00:10:55.181
“hangi malzeme, hangi bölme, hangi tür dönüşüm” sorularını birlikte kullan. Bu açıklamalar bir hücre tipinin bütün metabolik süreçlerini

70
00:10:55.181 --> 00:11:05.290
kapsamaz ve her organelin yalnız bir görevi olduğu anlamına gelmez. Karşılaştırma tablosunda ortak özellik olarak zarla çevrili bölmeyi,

71
00:11:05.290 --> 00:11:15.398
farklı özellik olarak baskın işlem türünü yazmak, benzer görünüş ile farklı iş bölümü arasındaki bağı anlaşılır kılar.

72
00:11:15.398 --> 00:11:24.695
Hücre iskeleti ve yüzey uzantıları. Hücre iskeleti, hücre içindeki protein lif ve tüp düzenlerini kapsar. Aktin içeren mikrofilamentler,

73
00:11:24.695 --> 00:11:33.992
ara filamentler ve mikrotübüller bu düzenin temel gruplarıdır. Bunlar hücreyi tamamen hareketsiz tutan demir çubuklar değildir; yapıları ve

74
00:11:33.992 --> 00:11:43.289
bağlantıları hücrenin işine göre düzenlenebilir. Hücre biçiminin korunması, bazı hareketler, iç taşıma ve bölünme düzeniyle ilişkili görevler üstlenirler.

75
00:11:43.289 --> 00:11:52.585
Mikrotübüller boyunca motor proteinlerle yapılan taşıma, uzun hücrelerde farklı bölgelerin birbirine bağlanmasına katkı verir. Ara filamentler mekanik dayanıklılığın

76
00:11:52.585 --> 00:12:01.882
önemli bileşenlerindendir. Bir hücrenin uzun ve dallanmış biçimi, iç düzeninin yalnız merkezde toplanmış olmadığını hatırlatır. Yüzey uzantılarının hepsi

77
00:12:01.882 --> 00:12:11.179
aynı yapıda değildir. Mikrovilluslar, aktin düzeniyle desteklenen küçük yüzey çıkıntılarıdır; özellikle yüzey alanının artırılmasına katkı verir. Sillerin yapısal

78
00:12:11.179 --> 00:12:20.476
desteğinde mikrotübül düzeni önemlidir; hareketli siller yüzey boyunca madde veya sıvı hareketiyle ilişkilidir. Bütün siller hareketli değildir; bu

79
00:12:20.476 --> 00:12:29.773
başlangıç kitabında hareketli siller ile mikrovillusların ayrımı vurgulanır. Bir çizimde çok sayıda kısa uzantı görmek tek başına işlevi

80
00:12:29.773 --> 00:12:39.070
kesinleştirmez; tür, yerleşim ve iç yapı bilgisi gerekir. Bölüm sonunda bir hücre görevi seç: üretim, taşıma, yüzeyden madde

81
00:12:39.070 --> 00:12:48.367
alma veya kuvvet oluşturma. Bu görev için zarı, organelleri ve hücre iskeletini aynı açıklamaya kat. Hücrenin işlevi tek

82
00:12:48.367 --> 00:12:57.663
bir organelin etiketi değil, bu yapıların birlikte düzenlenmesinin sonucudur. Kendi çiziminde lifleri rastgele süsler olarak ekleme; hangi biçimi

83
00:12:57.663 --> 00:13:06.960
veya yolu desteklediklerini oklarla göster. Bir hücrede bütün görevlerin aynı anda en yüksek düzeyde olması gerekmez. Bu nedenle

84
00:13:06.960 --> 00:13:16.257
hücrenin uzmanlaşmasını, diğer yapıların tamamen yok olmasıyla değil, belirli yapı ve süreçlerin göreli olarak öne çıkmasıyla açıklamak çoğu

85
00:13:16.257 --> 00:13:25.554
durumda daha doğrudur.

86
00:13:25.554 --> 00:13:33.764
Gerekçeli örnek 1. Bir eğitim şemasındaki hücrenin granüllü retikulum ve Golgi düzeni belirgin gösteriliyor. Hücrenin salgı proteini üretimiyle

87
00:13:33.764 --> 00:13:41.974
ilişkili olabileceğini hangi bağla açıklarsın? Ribozomlar protein zincirini kurar; granüllü retikulum belirli proteinlerin işlenme ve taşıma yoluna katkı

88
00:13:41.974 --> 00:13:50.184
verir; Golgi ürünleri değiştirip sınıflandırır. Bu birleşim salgı ürünleri için uygundur. Ancak tek organel görünümü hücre tipini kesinleştirmez;

89
00:13:50.184 --> 00:13:58.394
hücrenin yeri ve başka özellikleri de gerekir.

90
00:13:58.394 --> 00:14:06.720
Gerekçeli örnek 2. İki yüzey uzantısından biri yüzey alanını artıran aktin destekli çıkıntı, diğeri mikrotübül düzeni içeren hareketli

91
00:14:06.720 --> 00:14:15.046
uzantı olarak tarif ediliyor. Hangi ayrım yapılır? İlk tarif mikrovillusu, ikinci tarif hareketli sili destekler. Mikrovillus esas olarak

92
00:14:15.046 --> 00:14:23.372
yüzey alanıyla; hareketli sil yüzeydeki hareketle ilişkilidir. İkisi de hücre yüzeyinde bulunabildiği için yer tek başına yeterli değildir;

93
00:14:23.372 --> 00:14:31.698
iç yapının ve baskın görevin birlikte değerlendirilmesi gerekir.

94
00:14:31.698 --> 00:14:41.542
Sık karıştırılan nokta. Tipik insan hücresi çiziminde bulunan bütün organeller, her insan hücresinde aynı sayıda bulunur; bütün proteinler

95
00:14:41.542 --> 00:14:51.386
Golgiden geçer. Düzeltme: Hücreler görevlerine ve olgunlaşma durumlarına göre farklılaşır. Olgun eritrositte çekirdek ve mitokondri yoktur. Proteinlerin hedeflerine

96
00:14:51.386 --> 00:15:01.230
göre farklı üretim ve taşıma yolları bulunur; sitozolde kullanılacak birçok protein salgı yolunun tamamını izlemez.

97
00:15:01.230 --> 00:15:08.023
Kendini kontrol et. Bölümü kendi cümlelerinle anlat. Sonra EG Campus bölümündeki soruları çöz, gerekçeni açıklamalarla karşılaştır. Kaynakça ve

98
00:15:08.023 --> 00:15:14.817
soru çözümleri bölüm sayfasında bulunur.