EG CAMPUS · ÖĞR. GÖR. EMRE GÜLER

AYT Matematik Başlangıç Rehberi

Fonksiyonlar, polinomlar ve ikinci derece denklemler. 3 kaynaklı konu, 6 çözümlü örnek, 90 özgün soru.

AYT MATEMATİK · Fonksiyonlar

Fonksiyonlar: girdi, görüntü, bileşke ve ters

Kazanımlar

Bu bölümün kapsamı ve çalışma yolu

Bu özgün başlangıç bölümünde fonksiyonu bir kural ezberi olarak değil, girdiler ile görüntüler arasındaki düzen olarak çalışacağız. Önce kümeleri ve izin verilen girdileri belirleyecek, sonra bileşke ve ters işlemlerine geçeceğiz. MEB’in arşiv kazanım listesi fonksiyon problemlerini, grafikleri, bire birliği, örtenliği, bileşkeyi ve tersi içerir. Kaynakçada 2026 ÖSYM duyurusu sınav yılı çerçevesini gösterir; MEB arşivinin yayın yılı belirtilmediği için onu 2026 müfredatı diye adlandırmıyoruz. Bu üç konuluk paket tam AYT kapsamı veya resmî soru dağılımı değildir. Buradaki otuz soru özgündür; ÖSYM sorusu veya onayı olarak sunulmaz.

Tanım, değer ve görüntü kümelerini ayır

f: A → B gösteriminde A tanım kümesi, B değer kümesidir. Her a ∈ A için B’de tam bir f(a) bulunmalıdır. Bir girdinin iki farklı görüntüsü olması veya hiç görüntüsü olmaması fonksiyon koşulunu bozar. Farklı girdilerin aynı görüntüye gitmesi ise mümkündür: f(x) = x² kuralında 2 ve −2 aynı 4 görüntüsünü verir. Görüntü kümesi f(A), gerçekten elde edilen değerlerden oluşur ve B’nin alt kümesidir. Örneğin ℝ → ℝ tanımlı x² fonksiyonunun görüntü kümesi [0, ∞), değer kümesi ℝ’dir. Bu ayrım örtenlik sorularında belirleyicidir.

Cebirsel tanım kümesi: koşulları birlikte uygula

Bir kuralın gerçek sayılarda anlamlı olması için bütün işlemleri kontrol ederiz. Payda sıfır olamaz; karekök içi negatif olamaz. f(x) = √(9 − x)/(x + 1) için x ≤ 9 ve x ≠ −1 birlikte gerekir. İzin verilen küme (−∞, −1) ∪ (−1, 9] olur. 9 alınır, çünkü karekökün sıfır olması yasak değildir. Bir kısıtı bulmak diğerini ortadan kaldırmaz. Soruda daha dar bir tanım kümesi verilmişse bu kümenin dışına çıkamayız. Cebirsel sadeleştirme de başlangıçta yasak olan bir girdiyi kendiliğinden geri getirmez; tanım bilgisi işlem boyunca taşınır.

Grafiği ve parçalı kuralı okumak

Grafikte yatay eksen girdiyi, dikey eksen görüntüyü gösterir. Aynı x değerinden geçen dikey doğru grafiği birden fazla noktada kesiyorsa o çizim o tanım kümesinde fonksiyon değildir. Parçalı kurallarda önce girdinin hangi aralığa ait olduğuna bakılır. f(x) = x + 1, x < 2 için; f(x) = 3x, x ≥ 2 için verilmişse f(2) = 6’dır. Eşitliğin bulunduğu dal sınır değerini belirler. f(f(1)) hesaplanırken ilk sonuç 2 olur; dış işlem için artık x ≥ 2 dalı seçilir ve sonuç 6 çıkar. Her yeni girdi yeni bir dal kontrolü gerektirir.

Bire birlik ve örtenlik: kural kadar kümeler de önemlidir

Bire birlik, aynı görüntünün iki farklı girdiden gelmemesidir: f(a) = f(b) ise a = b olmalıdır. Örtenlik, değer kümesinin her elemanının en az bir girdinin görüntüsü olmasıdır; f(A) = B gerekir. f(x) = x² kuralı ℝ üzerinde bire bir değildir; [0, ∞) üzerinde bire birdir. Değer kümesi [0, ∞) seçilirse bu daraltılmış fonksiyon örten de olur. Sonlu kümelerde fonksiyon sayısını görüntü seçimiyle sayabiliriz. Üç girdiden iki değerli kümeye 2³ fonksiyon vardır. Örtenleri sayarken kullanılmayan görüntüler bırakan iki sabit kural çıkarılır. Bire bir ile örten aynı özellik değildir.

Bileşke: sağdaki işlemi önce uygula

(g ∘ f)(x) = g(f(x)) ifadesinde x önce f’ye, elde edilen sonuç sonra g’ye girer. f(x) = x + 2 ve g(x) = 3x için g(f(x)) = 3x + 6, f(g(x)) = 3x + 2’dir; sıra genellikle değiştirilemez. Cebirsel kuralı yazmanın yanında f(x)’in g’nin tanım kümesinde bulunduğunu kontrol ederiz. Örneğin g(t) = √t olduğunda g(f(x)) = √(x + 2) yalnız x ≥ −2 için gerçektir. Bileşke eşitliği sorusunda iki tarafı ayrı hesaplayıp sonra denklem kurarız. Birkaç girdide eşit sonuç alınması, bileşkelerin her girdide eşit olduğunu göstermez.

Ters fonksiyon: görüntüden girdiye dönüş

f⁻¹(y), f’nin y görüntüsünü üreten tek girdiyi gösterir; 1/f(y) anlamına gelmez. Tanım ve değer kümeleri arasında ters bir fonksiyon bulunması için f’nin bire bir ve örten olması gerekir. f(x) = 4x − 3, ℝ → ℝ için y = 4x − 3 yazıp x = (y + 3)/4 çözeriz; f⁻¹(y) = (y + 3)/4. Kontrol f⁻¹(f(x)) = x ile yapılır. Parabolde tek bir ters için uygun dal seçilir. x² kuralını [0, ∞) → [0, ∞) olarak alırsak ters √x olur; tüm gerçeklerde iki işaretli girdi yüzünden ters fonksiyon oluşmaz.

Simetri, yineleme ve gerçek yaşam modeli

Tek fonksiyonda f(−x) = −f(x), çift fonksiyonda f(−x) = f(x) koşulu her uygun x için sağlanır; tanım kümesi de sıfıra göre simetrik olmalıdır. Bir polinomun tek olması çift kuvvetli terimlerin ve sabitin sıfırlanmasını gerektirir. Yineleme sorularında verilen f(x + 1) − f(x) farkını istenen adım sayısı kadar kullanırız; bu koşuldan bütün gerçeklerde doğrusal olma sonucu çıkaramayız. Ücret modellerinde sabit ücret başlangıç değeridir, birim başına ücret eğimdir. İki planı karşılaştırırken eşitlik ile daha ucuz olma koşulunu ayırır, oturum sayısının tam sayı olduğunu en son değil, model kurarken kaydederiz.

Çözümlü örnekler

Örnek 1

f: ℝ → ℝ için f(2x + 1) = 6x − 4 veriliyor. f⁻¹(5) değerini değişken dönüşümüyle bulun ve kontrol edin.

Çözümü aç

t = 2x + 1 seçilirse x = (t − 1)/2 olur. f(t) = 6(t − 1)/2 − 4 = 3t − 7. Eğimi 3 olduğu için bu fonksiyon ℝ üzerinde bire bir ve örtendir. f⁻¹(5) demek f(t) = 5 eşitliğini sağlayan t demektir. 3t − 7 = 5, t = 4. Kontrol: f(4) = 12 − 7 = 5. Aynı sonuç ters kural f⁻¹(y) = (y + 7)/3 üzerinden elde edilir. Burada 1/f(5) hesaplamak ters fonksiyonu bulmaz; o işlem bir sayının çarpmaya göre tersidir.

Örnek 2

A planı 40 + 5n TL, B planı 100 + 2n TL olsun. n negatif olmayan tam sayı kullanımdır. Hangi plan hangi kullanım aralığında daha ucuzdur?

Çözümü aç

İki ücreti eşitleyelim: 40 + 5n = 100 + 2n, 3n = 60, n = 20. Fark A − B = 3n − 60’tır. n < 20 için bu fark negatiftir ve A daha ucuzdur; n = 20 için ikisi 140 TL’dir; n > 20 için B daha ucuzdur. Tam sayı kullanımda A, 0–19 kullanımlarında; B, 21 ve üzerindeki kullanımlarda avantajlıdır. 20’de biri daha ucuz diye seçilemez. Kontrol noktaları olarak n = 0 ve n = 21 koymak eşitsizliğin yönünü sınamamıza yardımcı olur.

Kendi çözümünü dene

Soru 1 · Orta

Gerçek sayılarda f(x) = √(7 − 2x) / (x − 1) bağıntısının tanımlı olabileceği en geniş tanım kümesi hangisidir?

  1. (−∞, 1) ∪ (1, 7/2]
  2. (−∞, 7/2]
  3. (−∞, 1) ∪ (1, 7/2)
  4. [7/2, ∞)
  5. (1, 7/2]
İpucu

Karekök ve payda için iki ayrı koşul yaz; sonra kesişimlerini al.

Doğru yanıt ve gerekçeA

Karekökün içi negatif olamaz: 7 − 2x ≥ 0 olduğundan x ≤ 7/2. Payda sıfır olamaz: x ≠ 1. Bu iki koşul birlikte uygulanır. 7/2 noktasında pay sıfır, payda ise 5/2 olduğu için bu uç alınır; 1 noktası çıkarılır. Sonuç (−∞, 1) ∪ (1, 7/2] olur.

Soru 2 · Orta

A = {a, b, c} ve B = {0, 1} olsun. A’dan B’ye tanımlanabilecek örten fonksiyonların sayısı kaçtır?

  1. 2
  2. 6
  3. 3
  4. 8
  5. 9
İpucu

Örten olmayan fonksiyonların B’de hangi elemanı hiç kullanmadığını düşün.

Doğru yanıt ve gerekçeB

A’nın üç elemanının her biri için iki görüntü seçeneği vardır; toplam 2³ = 8 fonksiyon bulunur. Örten olmak için 0 ve 1’in ikisi de görüntü olmalıdır. Bütün elemanları 0’a gönderen ve bütün elemanları 1’e gönderen iki sabit fonksiyon örten değildir. 8 − 2 = 6. A, B’den daha büyük olduğundan burada bire birlik aranmaz.

Soru 3 · Kolay

f(x) = 2x − 1 ve g(x) = x² + 2 olduğuna göre (g ∘ f)(2) kaçtır?

  1. 7
  2. 9
  3. 11
  4. 13
  5. 17
İpucu

g ∘ f gösteriminde 2 önce hangi fonksiyona girer?

Doğru yanıt ve gerekçeC

Bileşkede önce sağdaki fonksiyon uygulanır. f(2) = 2·2 − 1 = 3, ardından g(3) = 3² + 2 = 11 bulunur. Önce g(2) hesaplamak g ∘ f yerine f ∘ g işlemini yapar ve farklı bir sonuç verir.

Soru 4 · Orta

f: ℝ → ℝ fonksiyonu her gerçek x için f(3x − 2) = 6x + 1 koşulunu sağlıyor. f⁻¹(9) kaçtır?

  1. −2
  2. 1
  3. 7
  4. 23
  5. 2
İpucu

Önce 3x − 2 yerine yeni bir değişken koy; f⁻¹(9) için f(t) = 9 çöz.

Doğru yanıt ve gerekçeE

t = 3x − 2 yazıldığında x = (t + 2)/3 olur. f(t) = 6·(t + 2)/3 + 1 = 2t + 5. Bu doğrusal fonksiyonun eğimi sıfır olmadığı için ℝ üzerinde tersi vardır. f⁻¹(9), görüntüsü 9 olan girdidir: 2t + 5 = 9, yani t = 2. Kontrol: f(2) = 9.

Soru 5 · Kolay

f: ℝ → ℝ, x < 1 için f(x) = x + 2 ve x ≥ 1 için f(x) = 2x − 1 biçiminde tanımlanıyor. f(f(0)) kaçtır?

  1. 3
  2. 1
  3. 2
  4. 4
  5. 5
İpucu

İçteki değeri bulduktan sonra dıştaki işlemin dalını yeni girdiye göre seç.

Doğru yanıt ve gerekçeA

İlk girdimiz 0, 1’den küçük olduğu için f(0) = 0 + 2 = 2. İkinci işlemde girdi artık 2’dir; ilk girdiye göre seçilen dalı sürdürmeyiz. 2 ≥ 1 olduğundan f(2) = 2·2 − 1 = 3. Parçalı fonksiyonda her yeni girdide koşul yeniden kontrol edilir.

Soru 6 · Orta

f(x) = 3x³ + (k − 2)x² + 5x + m fonksiyonu ℝ üzerinde tek fonksiyondur. k + m kaçtır?

  1. −2
  2. 0
  3. 3
  4. 5
  5. 2
İpucu

f(−x) + f(x) ifadesini oluştur; hangi kuvvetlerin terimleri kalır?

Doğru yanıt ve gerekçeE

Tek fonksiyon f(−x) = −f(x) koşulunu her gerçek x için sağlar. f(−x) + f(x) = 2(k − 2)x² + 2m ifadesi her x için sıfır olmalıdır. Bu polinomun x² ve sabit katsayıları ayrı ayrı sıfırdır: k = 2 ve m = 0. Böylece k + m = 2. Yalnız belirli bir x değerindeki eşitlik yeterli değildir.

Soru 7 · Orta

f(x) = (x − 3)² + 2 kuralı ile değer kümesi [2, ∞) olarak seçiliyor. Aşağıdaki tanım kümelerinden hangisi f’yi bu değer kümesine bire bir ve örten yapar?

  1. ℝ
  2. [2, ∞)
  3. [3, ∞)
  4. (−∞, 4]
  5. (3, ∞)
İpucu

Hem aynı görüntüyü veren iki girdi bulunmamalı hem de 2 görüntüsü elde edilmelidir.

Doğru yanıt ve gerekçeC

Parabolün tepe noktası (3, 2)’dir. [3, ∞) üzerinde x arttıkça (x − 3)² artar; fonksiyon bire birdir ve 2 dâhil bütün y ≥ 2 değerlerini üretir. ℝ, [2, ∞) ve (−∞, 4] kümeleri, 3’ün iki yanında aynı görüntüyü veren girdiler içerir. (3, ∞) bire birdir fakat 2’yi üretmediği için belirtilen değer kümesine örten değildir.

Soru 8 · Kolay

Her gerçek x için f(x + 1) − f(x) = 3 ve f(0) = 2 olduğu biliniyor. f(4) kaçtır?

  1. 14
  2. 8
  3. 11
  4. 12
  5. 17
İpucu

0’dan 4’e kadar kaç kez bir birim ilerlediğini say.

Doğru yanıt ve gerekçeA

Koşulu x = 0, 1, 2 ve 3 için art arda uygularız. f(1) = 5, f(2) = 8, f(3) = 11 ve f(4) = 14. Alternatif olarak dört farkı topladığımızda ara terimler gider: f(4) − f(0) = 4·3 = 12. Buradan 14 bulunur. Koşul, f’nin bütün gerçek sayılarda mutlaka doğrusal olduğunu kanıtlamaz; istenen tam sayı değeri için bu varsayıma ihtiyaç yoktur.

Soru 9 · Orta

Bir atölyede aylık ücret, A planında 50 + 6x TL ve B planında 110 + 3x TL’dir. x, o ay katılınan oturumların negatif olmayan tam sayı adedidir. B planının A planından daha ucuz olduğu en küçük x kaçtır?

  1. 19
  2. 21
  3. 20
  4. 22
  5. 60
İpucu

Daha ucuz ifadesini sıkı eşitsizlikle yaz; eşitlik noktasından sonraki tam sayıyı seç.

Doğru yanıt ve gerekçeB

B’nin daha ucuz olması 110 + 3x < 50 + 6x demektir. 60 < 3x, yani x > 20 elde edilir. Oturum sayısı tam sayı olduğundan ilk uygun değer 21’dir. x = 20’de iki ücret de 170 TL olur; eşitlik daha ucuz koşulunu karşılamaz. x = 21’de A 176 TL, B 173 TL’dir.

Soru 10 · Zor

f(x) = 2x + 1 ve g(x) = x² olduğuna göre (f ∘ g)(x) = (g ∘ f)(x) eşitliğini sağlayan gerçek x değerleri hangileridir?

  1. Yalnız 0
  2. −1 ve 0
  3. −2 ve 0
  4. 0 ve 2
  5. −2 ve 2
İpucu

İki bileşkeyi ayrı yaz; elde edilen denklemde ortak çarpanı ayır.

Doğru yanıt ve gerekçeC

f(g(x)) = 2x² + 1 ve g(f(x)) = (2x + 1)² = 4x² + 4x + 1. Eşitlik 2x² + 4x = 0, yani 2x(x + 2) = 0 koşuluna dönüşür. x = 0 veya x = −2. İki değer de ilk eşitlikte doğrulanır. Bileşkelerin bazı girdilerde eşit olması, fonksiyonların bütün girdilerde aynı olduğu anlamına gelmez.

Soru 11 · Orta

A = {−1, 0, 1} kümesinden ℝ’ye R = {(−1, 2), (0, a), (0, 3), (1, a + 1)} bağıntısı bir fonksiyondur. Görüntü kümesindeki farklı elemanların toplamına a eklenirse sonuç kaç olur?

  1. 6
  2. 9
  3. 10
  4. 12
  5. 15
İpucu

Önce aynı girdinin farklı çıktılar üretmesini engelle; sonra görüntü kümesini yaz.

Doğru yanıt ve gerekçeD

0 girdisine hem a hem 3 atanmıştır. Fonksiyon olması için bu görüntüler aynı olmalı, yani a = 3 olmalıdır. Böylece −1, 0 ve 1 girdilerinin görüntüleri sırasıyla 2, 3 ve 4 olur. Görüntü kümesi {2, 3, 4}, elemanları toplamı 9’dur. Soruda a da eklendiği için sonuç 3 + 9 = 12. Kümede tekrarlanan aynı sıralı ikili yeni bir görüntü sayılmaz.

Soru 12 · Orta

f(x) = √(x + 1) ve g(t) = 1/(t − 2) gerçek sayılarda tanımlanıyor. g ∘ f bileşkesinin en geniş tanım kümesi hangisidir?

  1. [−1, ∞)
  2. [−1, 3) ∪ (3, ∞)
  3. (−1, 3) ∪ (3, ∞)
  4. [−1, 2) ∪ (2, ∞)
  5. (3, ∞)
İpucu

Dış fonksiyonun yasak girdisini doğrudan x’ten değil, f(x)’ten çıkar.

Doğru yanıt ve gerekçeB

Önce f’nin gerçek olması için x + 1 ≥ 0, yani x ≥ −1 gerekir. Ayrıca f(x), g’nin yasak girdisi 2 olamaz. √(x + 1) ≠ 2 koşulu x ≠ 3 verir. Dolayısıyla −1 dâhil bütün x ≥ −1 değerleri alınır, yalnız 3 çıkarılır. −1’de f(−1) = 0 ve g(0) tanımlıdır. Kısıtın x ≠ 2 olduğunu düşünmek, iç fonksiyonun görüntüsünü denetlememekten kaynaklanır.

Soru 13 · Zor

f(x) = ax + b ve g(x) = 3x − 2 fonksiyonları her gerçek x için f(g(x)) = g(f(x)) koşulunu sağlıyor. f(2) = 5 ise ab kaçtır?

  1. −8
  2. −3
  3. −12
  4. 3
  5. 12
İpucu

Bileşkelerde x terimleri zaten aynıdır; sabit terimleri karşılaştır.

Doğru yanıt ve gerekçeC

f(g(x)) = 3ax − 2a + b; g(f(x)) = 3ax + 3b − 2. Bütün x’lerde eşitlik için sabit terimler eşit olmalı: −2a + b = 3b − 2, yani a + b = 1. f(2) = 5 bilgisi 2a + b = 5 verir. İki denklemi çıkarınca a = 4; ardından b = −3. Böylece ab = −12. Yalnız x katsayılarını karşılaştırmak ek koşulu kaçırır.

Soru 14 · Zor

f: ℝ \ {3} → ℝ \ {2}, f(x) = (2x + 1)/(x − 3) olsun. Ters fonksiyonun kuralı hangisidir?

  1. f⁻¹(y) = (3y + 1)/(y − 2)
  2. f⁻¹(y) = (3y − 1)/(y − 2)
  3. f⁻¹(y) = (y − 3)/(2y + 1)
  4. f⁻¹(y) = (3y + 1)/(y + 2)
  5. f⁻¹(y) = (2y + 1)/(y − 3)
İpucu

Görüntüye y adını verip eşitliği x için çöz; y − 2’ye ne zaman bölünebilir?

Doğru yanıt ve gerekçeA

y(x − 3) = 2x + 1 eşitliğini x için çözeriz. xy − 2x = 3y + 1, yani x(y − 2) = 3y + 1. y ≠ 2 olduğundan x = (3y + 1)/(y − 2). Tersin tanım kümesi özgün görüntü kümesi olan ℝ \ {2}’dir. Ayrıca bu kural hiçbir izin verilen y için x = 3 üretmez; 3y + 1 = 3y − 6 olamaz. Böylece tanım ve görüntü kısıtları da tutarlıdır.

Soru 15 · Orta

f(x) = ax + b, b ≠ 0 ve f(f(x)) = x eşitliği bütün gerçek x’lerde geçerlidir. a kaçtır?

  1. 0
  2. 1
  3. −1
  4. 2
  5. Belirlenemez
İpucu

Özdeşlikte x katsayısı ile sabit katsayı için iki ayrı koşul yaz.

Doğru yanıt ve gerekçeC

Bileşke f(f(x)) = a²x + b(a + 1)’dir. x ile özdeş olması için a² = 1 ve b(a + 1) = 0 gerekir. İlk koşul a = ±1 verir. Ancak b sıfır olmadığından ikinci koşul a + 1 = 0, yani a = −1 gerektirir. a = 1 ancak b = 0 olsaydı uygun olabilirdi. Parametreyi belirlerken her iki katsayı koşulu birlikte kullanılır.

Soru 16 · Orta

f(x) = |x − 1|, tanım kümesi [−2, 5] olsun. Görüntüsü 3 veya 4 olan bütün girdiler hangi kümedir?

  1. {−3, −2, 4, 5}
  2. {−2, 4}
  3. {4, 5}
  4. {−2, 4, 5}
  5. {−3, 5}
İpucu

Mutlak değerin iki işaretli çözümünü bulduktan sonra tanım kümesiyle kesiştir.

Doğru yanıt ve gerekçeD

|x − 1| = 3 eşitliğinden x = −2 veya x = 4; |x − 1| = 4 eşitliğinden x = −3 veya x = 5 çıkar. Ancak tanım kümesi [−2, 5] olduğundan −3 geçerli girdi değildir. −2 sınırda bulunduğu ve aralık kapalı olduğu için alınır. Son küme {−2, 4, 5} olur. Burada tek değerli bir ters fonksiyon varsayılmıyor; belirtilen görüntülere giden bütün girdiler aranıyor.

Soru 17 · Kolay

Bir grafik x < 2 için y = ax + 1, x ≥ 2 için y = x² − 1 parçalarından oluşuyor. Birinci parçanın cebirsel kuralı x = 2 için de hesaplansın. Bu değer ikinci parçanın x = 2 noktasındaki değerine eşitse a kaçtır?

  1. −1
  2. 0
  3. 2
  4. 3
  5. 1
İpucu

Birleşme noktasını iki formülde de kullan; üretilen yükseklikleri eşitle.

Doğru yanıt ve gerekçeE

İkinci kural x = 2’de 2² − 1 = 3 üretir. Birinci kuralın aynı noktadaki cebirsel değeri 2a + 1’dir. Parçaların birleşmesi için 2a + 1 = 3, yani a = 1 gerekir. İlk parçanın x < 2 olarak verilmesi, onun 2’deki uzantısının değerini karşılaştırmayı engellemez. Grafik sınırının açık veya kapalı oluşu ile kuralların birleşme koşulu ayrı okunmalıdır.

Soru 18 · Orta

f grafiği (−1, 4) noktasından geçiyor. g(x) = f(2x + 3) − 5 grafiğinin bu bilgiyle kesin olarak geçtiği nokta hangisidir?

  1. (1, −1)
  2. (−1, −2)
  3. (−5, 9)
  4. (−2, 9)
  5. (−2, −1)
İpucu

Yeni x değerini 2x + 3 = −1 denkleminden bul.

Doğru yanıt ve gerekçeE

f(−1) = 4 bilgisine ulaşmak için g’deki iç girdiyi −1 yapmalıyız: 2x + 3 = −1, x = −2. Ardından g(−2) = f(−1) − 5 = 4 − 5 = −1. Nokta (−2, −1)’dir. Yatay dönüşümde eski x değerine doğrudan 3 eklemek doğru değildir; iç girdiye göre denklem kurulur. Dıştaki −5 ise görüntüden çıkarılır.

Soru 19 · Orta

f(x) = ax + b için f(−1) = 5 ve f(3) = −3. f(x) > 0 koşulunu sağlayan gerçek x değerleri hangisidir?

  1. x > 3/2
  2. x ≤ 3/2
  3. x < −3/2
  4. x > −3/2
  5. x < 3/2
İpucu

Önce eğimi bul; negatif katsayıya bölerken eşitsizlik yönünü kontrol et.

Doğru yanıt ve gerekçeE

Girdi dört birim artarken görüntü sekiz birim azalır; eğim a = −8/4 = −2. f(−1) = 5 koşulundan 2 + b = 5, b = 3. Böylece f(x) = −2x + 3. Pozitiflik −2x + 3 > 0, yani −2x > −3 koşuludur. Negatif sayıya bölünce eşitsizlik yön değiştirir ve x < 3/2 elde edilir. Sınırda değer sıfır olduğundan uç alınmaz.

Soru 20 · Kolay

A = {0, 1, 3, 5} ve f: A → ℝ, f(x) = (x − 2)² olsun. f(A) görüntü kümesinin eleman sayısı kaçtır?

  1. 3
  2. 1
  3. 2
  4. 4
  5. 5
İpucu

Çıktıları listele; aynı çıktıların yalnız bir kez sayıldığını unutma.

Doğru yanıt ve gerekçeA

Görüntüler f(0) = 4, f(1) = 1, f(3) = 1 ve f(5) = 9’dur. Bir kümede aynı eleman tekrar yazılarak çoğalmaz; f(A) = {1, 4, 9}, eleman sayısı 3 olur. Tanım kümesinin dört elemanlı olması görüntü kümesinin de dört elemanlı olduğunu göstermez. 1 ve 3 girdileri aynı görüntüye gittiğinden bu fonksiyon bire bir değildir.

Soru 21 · Kolay

f ve g, ℝ’den ℝ’ye bire bir ve örten fonksiyonlardır. f(3) = −1 ve g(−1) = 4 olduğuna göre (f⁻¹ ∘ g⁻¹)(4) kaçtır?

  1. −1
  2. 1
  3. 4
  4. 3
  5. Belirlenemez
İpucu

4 görüntüsünü önce hangi fonksiyonun tersi geri götürür?

Doğru yanıt ve gerekçeD

g’nin bire bir ve örten olması g⁻¹(4) = −1 sonucunu sağlar; çünkü g(−1) = 4. Sonra f’nin tersini uygularız: f⁻¹(−1) = 3. Sonuç 3’tür. İleri yol 3 → −1 → 4 iken geri yol 4 → −1 → 3 olur. Bu nedenle bileşkenin tersinde uygulama sırası geri çevrilir; önce f⁻¹(4) hesaplanması verilen bilgilerden çıkmaz.

Soru 22 · Orta

f(x) = (x² + ax + b)/(x² + 1) fonksiyonu ℝ üzerinde çifttir ve f(0) = 2’dir. f(1) kaçtır?

  1. 3/2
  2. 1/2
  3. 1
  4. 2
  5. 3
İpucu

Eşit paydalı f(x) ve f(−x) ifadelerinin paylarını karşılaştır.

Doğru yanıt ve gerekçeA

Payda x² + 1 bütün gerçeklerde pozitiftir ve çifttir. f(−x) = f(x) eşitliğinde paydalar aynı olduğundan −ax = ax her x için geçerli olmalıdır; a = 0. f(0) = b = 2 bulunur. Dolayısıyla f(1) = (1 + 2)/(1 + 1) = 3/2. Yalnız f(0) bilgisi a’yı belirlemez; çiftlik koşulu ayrıca gerekir.

Soru 23 · Zor

Her gerçek x için f(x) + 2f(−x) = x + 3 koşulunu sağlayan fonksiyonun kuralı hangisidir?

  1. f(x) = x + 1
  2. f(x) = x + 3
  3. f(x) = 3 − x
  4. f(x) = (x + 3)/3
  5. f(x) = 1 − x
İpucu

x ve −x için iki bağımsız denklem kur.

Doğru yanıt ve gerekçeE

x yerine −x koyunca f(−x) + 2f(x) = −x + 3 elde edilir. İlk denklemi ikiyle çarpıp ikinciyi çıkarsak 3f(−x) = 3x + 3, yani f(−x) = x + 1. İlk denklemde kullanınca f(x) = x + 3 − 2(x + 1) = 1 − x. Kontrol: (1 − x) + 2(1 + x) = x + 3. Fonksiyon değerleri iki bilinmeyen gibi ele alınır.

Soru 24 · Orta

f(x) = −2x + 3 fonksiyonu için f(f(f(x))) hangi ifadedir?

  1. −8x + 3
  2. −8x − 9
  3. 8x + 9
  4. −8x + 9
  5. 4x − 3
İpucu

Önce iki bileşkeyi sadeleştir; çıkan ifadenin tamamını yeniden f’ye koy.

Doğru yanıt ve gerekçeD

İlk bileşke f(f(x)) = −2(−2x + 3) + 3 = 4x − 3. Bir kez daha uygulayınca f(4x − 3) = −2(4x − 3) + 3 = −8x + 9. Her adımda hem x katsayısı hem sabit terim değişir. Yalnız eğimi üç kez çarpmak −8’i verir fakat sabiti belirlemez. x = 0 için ardışık 3, −3, 9 değerleri sabit terimi denetler.

Soru 25 · Zor

f: ℝ → ℝ, f(x) = ax² + bx + 1 fonksiyonu örtendir. a ve b için hangi koşul zorunlu ve yeterlidir?

  1. a ≠ 0 ve b = 0
  2. a > 0 ve b ≠ 0
  3. a = 0 ve b ≠ 0
  4. a = 0 ve b = 0
  5. a < 0; b herhangi
İpucu

Parabolün görüntü kümesini doğrusal ve sabit fonksiyonlarla karşılaştır.

Doğru yanıt ve gerekçeC

a ≠ 0 olduğunda ikinci derece fonksiyonun görüntüsü bir taraftan sınırlıdır; bütün ℝ’yi kapsayamaz. Bu nedenle a = 0 olmalıdır. Kural bx + 1’e dönüşür. b = 0 ise yalnız 1 görüntüsü üretilir, yine örten değildir. b ≠ 0 olduğunda her y için x = (y − 1)/b gerçek girdisi bulunur; dolayısıyla ℝ’ye örtendir. a = 0 ve b ≠ 0 birlikte zorunlu ve yeterlidir.

Soru 26 · Orta

f: ℝ \ {2} → ℝ, f(x) = (x² − 4)/(x − 2) fonksiyonunun görüntü kümesi hangisidir?

  1. ℝ
  2. ℝ \ {4}
  3. ℝ \ {2}
  4. [4, ∞)
  5. ℝ \ {0}
İpucu

Yasak girdinin sadeleşmiş kuralla hangi çıktıyı üreteceğini bul.

Doğru yanıt ve gerekçeB

x ≠ 2 için x² − 4 = (x − 2)(x + 2) olduğundan kural x + 2’ye sadeleşir. Ancak özgün tanım kümesi 2’yi dışlar. 4 görüntüsü için x + 2 = 4, yani x = 2 gerekirdi; bu girdi yasaktır. 4 dışındaki her y için x = y − 2 uygundur. Bu nedenle görüntü kümesi ℝ \ {4}’tür. Sadeleştirme, fonksiyondaki deliği otomatik olarak doldurmaz.

Soru 27 · Zor

Her gerçek x ve y için f(x + y) = f(x) + f(y) ve f(1) = 3. f(5/2) kaçtır?

  1. 3/2
  2. 15/2
  3. 5/2
  4. 6
  5. 15
İpucu

1’i iki eşit parçaya ayır; sonra aynı parçadan beş tane topla.

Doğru yanıt ve gerekçeB

Önce f(0) = 0 bulunur. f(1) = f(1/2 + 1/2) = 2f(1/2) olduğundan f(1/2) = 3/2. Beş tane 1/2 toplanarak 5/2 elde edilir; toplamsallık f(5/2) = 5·3/2 = 15/2 verir. Verilen koşul, istenen rasyonel değeri belirlemek için yeterlidir. Ek süreklilik varsaymadan fonksiyonun bütün gerçek girdilerde mutlaka 3x olduğunu iddia etmeye gerek yoktur.

Soru 28 · Orta

f: ℝ → ℝ, x < 0 için f(x) = x − 1; x ≥ 0 için f(x) = x + 1 olsun. Hangi ifade doğrudur?

  1. Hem bire bir hem örtendir.
  2. Örtendir, fakat bire bir değildir.
  3. Bire birdir, fakat ℝ’ye örten değildir.
  4. Ne bire bir ne örtendir.
  5. Görüntü kümesi ℝ \ {0}’dır.
İpucu

İki dalın görüntü aralıklarını ayrı yaz; kesişim ve birleşimlerini incele.

Doğru yanıt ve gerekçeC

İlk parçanın görüntüsü (−∞, −1), ikinci parçanın görüntüsü [1, ∞)’dir. Her dal kendi içinde bire birdir ve iki dalın görüntüleri kesişmez; dolayısıyla farklı girdiler aynı görüntüyü üretemez. Fonksiyon bire birdir. Ancak [−1, 1) aralığındaki değerler hiç üretilmez, bu yüzden ℝ’ye örten değildir. Yalnız 0’ın eksik olduğunu düşünmek aralıktaki diğer kayıp görüntüleri gözden kaçırır.

Soru 29 · Zor

f(x) = 3x − 2 ve her gerçek x için g(f(x)) = x² − 4x. g(t) hangi ifadedir?

  1. (t² − 4t)/3
  2. (t² − 8t − 20)/9
  3. (t² + 8t − 20)/9
  4. (t² − 8t + 20)/9
  5. t² − 4t
İpucu

f’nin girdisini t cinsinden çöz; iki terimi aynı paydada topla.

Doğru yanıt ve gerekçeB

t = 3x − 2 seçersek x = (t + 2)/3. g(t) = ((t + 2)/3)² − 4(t + 2)/3 = ((t + 2)² − 12(t + 2))/9. Pay t² + 4t + 4 − 12t − 24 = t² − 8t − 20 olur. Sonuç (t² − 8t − 20)/9. f bütün gerçekleri görüntü olarak verdiği için bu kural g’nin bütün gerçek girdilerini belirler.

Soru 30 · Kolay

A = {1, 2, 3, 4} kümesinde f(1) = 2, f(2) = 3, f(3) = 1 ve f(4) = 4. f art arda 2026 kez 1’e uygulanırsa sonuç kaçtır?

  1. 2
  2. 1
  3. 3
  4. 4
  5. 2026
İpucu

1’in izlediği döngüyü çiz; 2026’yı bu döngünün uzunluğuna böl.

Doğru yanıt ve gerekçeA

1’den başlayan yol 1 → 2 → 3 → 1 biçiminde üç uygulamada başlangıca döner. 2026 = 3·675 + 1 olduğu için 675 tam döngüden sonra 1’deyiz; kalan bir uygulama 2’yi verir. 4 sabit noktası bu yola hiç katılmaz. Büyük uygulama sayısını tek tek hesaplamak yerine başlangıç elemanının döngü uzunluğu kullanılır.

Kaynaklar

AYT MATEMATİK · Polinomlar

Polinomlar: yapı, kalan ve cebirsel model

Kazanımlar

Bölümün amacı ve kaynakların sınırı

Bu bölüm polinom sorularında hangi yöntemin ne zaman işe yaradığını öğretir. Amaç, her ifadeyi uzun uzun açmak yerine yapıyı okuyabilmektir. MEB’in arşiv kazanım listesinde bir değişkenli polinom, işlemler, çarpanlara ayırma ve rasyonel ifadelerin sadeleştirilmesi yer alır. Buradaki kalan ve kimlik uygulamaları bu cebirsel yapıların özgün alıştırmalarıdır. Kaynakçada yıl verilmemiş arşiv materyali için t.y. kullanılır; 2026 ÖSYM duyurusu ile arşiv materyalinin yayın yılı aynı sayılmaz. Bu bölüm ve otuz sorusu tam AYT matematik kapsamı ya da herhangi bir sınavda çıkacak soru sayısı garantisi vermez.

Polinom olma ve derece koşulu

P(x) = aₙxⁿ + … + a₁x + a₀ ifadesinde değişkenin üsleri negatif olmayan tam sayılardır; katsayılar burada gerçek sayıdır. 3x² − 2x + 1 polinomdur; x⁻¹ + 2 ve √x + 1 bu biçimde polinom değildir. Katsayının √2 olması ise sorun oluşturmaz: √2·x² bir polinomdur. Derece, sadeleştirmeden sonra katsayısı sıfır olmayan en büyük kuvvettir. (a − 2)x³ + x ifadesinin derecesi a = 2’de 1, diğer a değerlerinde 3’tür. Sıfır olmayan sabit polinomun derecesi 0’dır. Sıfır polinomuna bu bölümde bir derece atamayız.

Katsayıları okumak ve özel girdileri seçmek

P(0) sabit terimi, P(1) bütün katsayıların toplamını verir. P(−1), çift kuvvetli terimlerin katsayıları toplamından tek kuvvetlileri çıkarır. Bu değerleri kullanmak, büyük çarpımları gereksiz yere açmayı önler. P(x) = (x − 1)(x + 4)² + 2x − 5 için katsayılar toplamı P(1) = −3’tür. İstenen belirli bir kuvvetin katsayısıysa yalnız o kuvveti üreten çarpımları takip edebiliriz. (3x − 2)(x² + x + 1) içinde x² katsayısı 3 − 2 = 1’dir. İşaretleri korumak ve aynı kuvvetli terimleri toplamak, özellikle çok terimli çarpımlarda önem taşır.

Polinom özdeşliği ile bir denklem aynı değildir

Bir polinom özdeşliği bütün gerçek x değerleri için doğrudur; bu nedenle aynı kuvvetli terimlerin katsayıları eşittir. Ax² + Bx + C = 2x² − x + 4 özdeşliğinden A = 2, B = −1, C = 4 çıkar. Buna karşılık eşitlik yalnız belirli bir x için verilmişse üç katsayıyı bu tek koşuldan belirleyemeyiz. Örneğin x = 0 koşulu yalnız C’yi belirler. (x − 2)P(x) = x² − 4 bütün x’lerde geçerliyse P(x) = x + 2 polinomudur. İlk eşitlikte x = 2 koyunca 0 = 0 görülmesi, P(2)’nin belirsiz olduğu anlamına gelmez; bütün girdilerdeki kimlik bilgisi değeri belirler.

Bölme özdeşliği ve kalan teoremi

Bir polinomu sıfır olmayan D(x) polinomuna böldüğümüzde P(x) = D(x)Q(x) + R(x) yazılır. Kalan sıfır olabilir; sıfır değilse derecesi bölenin derecesinden küçüktür. D(x) = x − a için kalan sabittir ve x = a konunca P(a) = R bulunur. Bu nedenle uzun bölme yapmadan kalanı hesaplayabiliriz. P(a) = 0 ise x − a bir çarpandır. Bölen 2x − 6 olduğunda sıfır olduğu değer 3’tür; kalan P(3) olur. Baş katsayı, yerine konacak girdiyi değiştirmez; böleni sıfırlayan değeri doğru bulmak gerekir.

İkinci dereceli bölen: iki koşullu kalan

Bölen (x − a)(x − b) ve a ≠ b ise kalan R(x) = ux + v biçiminde yazılır. P(a) = ua + v ve P(b) = ub + v denklemleri iki bilinmeyeni belirler. Örneğin P(0) = 2, P(3) = 8 için x(x − 3) ile bölümün kalanı 2x + 2’dir. İki farklı kök koşulu önemlidir; (x − a)² böleninde aynı girdiyi iki kez kullanmak ikinci bağımsız denklem üretmez. Bölüm ve kalan doğrudan verildiğinde ise bölme özdeşliğini kurarız. P(t), yalnız bölen t’de sıfırsa R(t)’ye eşittir; her girdide kalanla aynı değer değildir.

Çarpanlar, sadeleştirme ve derece kaybı

Kök a, x − a çarpanını verir; ancak baş katsayı ayrıca korunur. Baş katsayısı 2, kökleri 1 ve −3 olan ikinci dereceden polinom 2(x − 1)(x + 3)’tür. Rasyonel ifadede (x² − 9)/(x − 3) = x + 3 sadeleştirmesi yalnız x ≠ 3 için geçerlidir; özgün kesir 3’te tanımsızdır. Polinom kimliği sorusu ile kesrin tanım kümesi sorusu farklıdır. İşlemlerde dereceler de dikkat ister: sıfır olmayan polinomların çarpımında dereceler toplanır, fakat toplama ve çıkarmada baş terimler yok olabilir. (x² + 1) − x² sonucunun derecesi 2 değil 0’dır.

Cebirsel kuralı fiziksel modele bağlamak

Bir kartondan kutu oluşturma probleminde hacim, üç uzunluğun çarpımıdır. L × W kartonun köşelerinden x kenarlı kare kesilirse yükseklik x, taban boyutları L − 2x ve W − 2x olur. V(x) = x(L − 2x)(W − 2x) polinomu cebirsel olarak bütün gerçeklerde hesaplanabilir. Ancak kutu modeli için x > 0 ve iki taban kenarı da pozitif olmalıdır; dolayısıyla 0 < x < min(L, W)/2 gerekir. Birimleri de koruruz: santimetre cinsinden üç uzunluğun çarpımı cm³ verir. Bir soruyu bitirirken katsayı hesabını, işaretleri, dereceyi ve bağlamdaki izin verilen aralığı ayrı kontrol etmek hata yakalamayı kolaylaştırır.

Çözümlü örnekler

Örnek 1

P(2) = 7 ve P(−1) = −2. P(x)’in (x − 2)(x + 1) ile bölümünden kalanı bulun; ardından kalan polinomunun 0’daki değerini hesaplayın.

Çözümü aç

Bölen ikinci dereceli olduğundan R(x) = ux + v yazılır. x = 2 ve x = −1’de bölen sıfırdır; 2u + v = 7 ve −u + v = −2. İlk denklemden ikinciyi çıkarınca 3u = 9, u = 3; v = 1. Kalan 3x + 1, onun 0’daki değeri 1’dir. Bu bilgi P(0) = 1 demek değildir: 0’da bölen −2’dir ve bilinmeyen bölüm de P(0)’a katkı verebilir. Verilen iki nokta kalan polinomunu belirler; bütün bölünen polinomunu belirlemez.

Örnek 2

16 cm × 10 cm kartondan üstü açık kutu için her köşeden x cm kenarlı kare kesiliyor. Hacim polinomunu ve fiziksel tanım aralığını bulun; x = 2 için hacmi denetleyin.

Çözümü aç

Taban boyutları 16 − 2x ve 10 − 2x, yükseklik x olur. V(x) = x(16 − 2x)(10 − 2x) = 4x³ − 52x² + 160x. Pozitif uzunluk koşulları x > 0, x < 8 ve x < 5’tir; birlikte 0 < x < 5 gerekir. x = 2 bu aralıkta yer alır. Doğrudan boyutlarla hacim 2·12·6 = 144 cm³. Polinom üzerinden 4·8 − 52·4 + 160·2 = 32 − 208 + 320 = 144 cm³ elde edilir. İki hesap aynı modeli doğrular; x = 5’te kısa taban sıfır olur ve kutu oluşmaz.

Kendi çözümünü dene

Soru 1 · Orta

m bir tam sayı ve P(x) = x^(m − 1) + 3x² ifadesi ikinci dereceden bir polinomdur. m kaç farklı değer alabilir?

  1. 1
  2. 2
  3. 4
  4. 3
  5. 5
İpucu

Üssün hem polinom olma hem de derece koşulunu sağlamasını iste.

Doğru yanıt ve gerekçeD

Polinomda değişkenin üssü negatif olmayan tam sayıdır; m − 1 ≥ 0, yani m ≥ 1 gerekir. Derecenin 2 olması için m − 1 ≤ 2, yani m ≤ 3 olmalıdır. m = 1, 2 ve 3 uygundur. m = 3’te x² terimleri toplanır ve 4x² olur; katsayı sıfırlanmadığı için derece yine 2’dir. Üç farklı değer vardır.

Soru 2 · Kolay

P(x) = (2x − 1)(x² + 3x + 2) polinomunda x²’nin katsayısı kaçtır?

  1. −1
  2. 3
  3. 6
  4. 5
  5. 7
İpucu

Açılımın tamamı yerine hangi iki çarpımın x² ürettiğini izle.

Doğru yanıt ve gerekçeD

x² terimi iki çarpımdan gelir: 2x·3x = 6x² ve (−1)·x² = −x². Toplam katsayı 6 − 1 = 5’tir. Açılımın tamamı 2x³ + 5x² + x − 2 şeklindedir. En yüksek dereceli terimin katsayısı ile istenen x² katsayısını karıştırmamak gerekir.

Soru 3 · Kolay

P(x) = (x − 1)(x + 2)³ + 5x − 7 polinomunun katsayıları toplamı kaçtır?

  1. −7
  2. −1
  3. 2
  4. −2
  5. 25
İpucu

Katsayılar toplamını veren özel x değerini kullan.

Doğru yanıt ve gerekçeD

Katsayılar toplamı P(1)’dir; çünkü x = 1’de her kuvvet 1 olur. P(1) = (1 − 1)(1 + 2)³ + 5·1 − 7 = 0 − 2 = −2. Yüksek dereceli çarpımı açmaya gerek yoktur. P(0) ise katsayılar toplamını değil sabit terimi verir.

Soru 4 · Orta

P(x) = x³ − 3x² + ax + 1 polinomunun x − 2 ile bölümünden kalan 7’dir. a kaçtır?

  1. −5
  2. −3
  3. 3
  4. 9
  5. 5
İpucu

Bölenin sıfır olduğu x değerinde polinomu hesapla.

Doğru yanıt ve gerekçeE

x − 2 ile bölümün kalanı P(2)’dir. P(2) = 8 − 12 + 2a + 1 = 2a − 3. Bu değer 7 olduğundan 2a = 10 ve a = 5. Kontrol için P(2) = 8 − 12 + 10 + 1 = 7. Bölen x − 2 olduğunda yerine 2 konur; −2 konması farklı bir bölenin kalanını hesaplar.

Soru 5 · Zor

P(1) = 4 ve P(−2) = −5 olan bir polinomun (x − 1)(x + 2) ile bölümünden kalan aşağıdakilerden hangisidir?

  1. 3x − 1
  2. −3x + 1
  3. 3x + 1
  4. x + 3
  5. 4x − 5
İpucu

Kalanı ax + b olarak yaz; bölenin iki kökünü kullan.

Doğru yanıt ve gerekçeC

Bölen ikinci dereceden olduğu için kalan en fazla birinci derecedir: R(x) = ax + b. Bölme eşitliğinde x = 1 ve x = −2 koyduğumuzda bölen sıfırlanır, dolayısıyla a + b = 4 ve −2a + b = −5 olur. Denklemleri çıkarınca 3a = 9, a = 3; buradan b = 1. Kalan 3x + 1’dir. İki değerde de verilen koşulları sağlar.

Soru 6 · Orta

Baş katsayısı 1 olan P(x) = x³ + ax² + bx + c polinomunun kökleri −1, 2 ve 4’tür. a + c kaçtır?

  1. −13
  2. −3
  3. 5
  4. 13
  5. 3
İpucu

Kökleri çarpanlara dönüştür; baş katsayı bilgisini koru.

Doğru yanıt ve gerekçeE

Baş katsayı 1 olduğundan P(x) = (x + 1)(x − 2)(x − 4). Son iki çarpan x² − 6x + 8, tamamı x³ − 5x² + 2x + 8 olur. Böylece a = −5, c = 8 ve a + c = 3. Kökler toplamının x² katsayısına ters işaretle yansıdığına dikkat edilir.

Soru 7 · Orta

P(x) polinomunun x² + 1 ile bölümünde bölüm 2x − 3, kalan 4x + 5’tir. P(−1) kaçtır?

  1. −11
  2. −9
  3. −5
  4. 1
  5. 11
İpucu

Bölünen = bölen × bölüm + kalan eşitliğini kullan.

Doğru yanıt ve gerekçeB

Bölme özdeşliği P(x) = (x² + 1)(2x − 3) + 4x + 5’tir. x = −1 için bölen 2, bölüm −5 ve kalan ifadesi 1 olur. P(−1) = 2·(−5) + 1 = −9. Kalanın derecesi 1, bölenin derecesi 2 olduğundan ifade geçerlidir. P(−1) burada yalnız kalan değerine eşit değildir; bölen −1’de sıfır olmaz.

Soru 8 · Zor

Bir P polinomu bütün gerçek x değerleri için (x − 3)P(x) = x² − 9 özdeşliğini sağlıyor. P(3) kaçtır?

  1. 0
  2. 6
  3. 3
  4. 9
  5. Belirlenemez
İpucu

Tek bir girdideki eşitlikle bütün gerçek x’lerde geçerli polinom özdeşliğini ayır.

Doğru yanıt ve gerekçeB

x² − 9 = (x − 3)(x + 3) olduğundan x ≠ 3 için P(x) = x + 3 bulunur. Bu, sonsuz sayıda noktada eşit olan iki polinomun özdeş olmasını gerektirir; P(x) polinomu x + 3’tür ve P(3) = 6. Yalnız x = 3’ü ilk eşitliğe koymak 0 = 0 verir, fakat bütün x’ler için polinom kimliği bilgisi değeri belirler.

Soru 9 · Zor

P(x) = x³ + 2x ve Q(x) = x² + 1 olduğuna göre P(x)² − Q(x)³ polinomunun derecesi kaçtır?

  1. 2
  2. 3
  3. 4
  4. 5
  5. 6
İpucu

Önce en yüksek dereceli terimlerin birbirini götürüp götürmediğini kontrol et.

Doğru yanıt ve gerekçeC

P² = x⁶ + 4x⁴ + 4x²; Q³ = x⁶ + 3x⁴ + 3x² + 1. Çıkarma sonucunda x⁶ terimleri yok olur ve x⁴ + x² − 1 kalır. En yüksek sıfır olmayan kuvvet x⁴ olduğu için derece 4’tür. Farkın derecesi, her zaman iki ifadenin derecelerinin en büyüğü değildir; baş terimler birbirini götürebilir.

Soru 10 · Orta

20 cm × 14 cm boyutlu bir kartonun dört köşesinden kenarı x cm olan kareler kesilip kenarlar katlanarak üstü açık bir kutu yapılıyor. Pozitif hacimli kutu için hacim polinomu ve fiziksel x aralığı hangi seçenekte doğru verilmiştir?

  1. V(x) = 4x³ − 68x² + 280x; 0 < x < 7
  2. V(x) = 4x³ − 68x² + 280x; 0 < x < 10
  3. V(x) = x³ − 34x² + 280x; 0 < x < 7
  4. V(x) = 4x³ + 68x² + 280x; 0 < x < 7
  5. V(x) = 280x; 0 ≤ x ≤ 7
İpucu

Her taban kenarı iki taraftan kısalır; polinomun cebirsel tanımı ile fiziksel modeli ayır.

Doğru yanıt ve gerekçeA

Yükseklik x, taban kenarları 20 − 2x ve 14 − 2x olur. V(x) = x(20 − 2x)(14 − 2x) = 4x³ − 68x² + 280x. Bütün uzunluklar pozitif olmalıdır: x > 0, x < 10 ve x < 7; birlikte 0 < x < 7. Uçlarda yükseklik veya kısa taban kenarı sıfır olur, dolayısıyla pozitif hacimli kutu oluşmaz.

Soru 11 · Orta

P(x) = (a − 2)x³ + (b + 1)x² + (a + b)x + 7 polinomunun derecesi tam olarak 1’dir. P(−2) kaçtır?

  1. −1
  2. 3
  3. 7
  4. 9
  5. 5
İpucu

Önce yüksek dereceli terimleri sıfırla, sonra kalan baş katsayıyı denetle.

Doğru yanıt ve gerekçeE

Birinci derece için x³ ve x² katsayıları sıfır olmalıdır: a = 2, b = −1. x katsayısı a + b = 1 olup sıfır değildir; dolayısıyla derece gerçekten 1’dir. P(x) = x + 7, P(−2) = 5. Yalnız yüksek dereceli terimleri silmek yetmez; kalan x katsayısının sıfır olmadığını kontrol etmek gerekir.

Soru 12 · Orta

İkinci dereceden P polinomu her gerçek x için P(x + 1) − P(x) = 6x + 5 koşulunu ve P(0) = 2 bilgisini sağlıyor. P(2) kaçtır?

  1. 18
  2. 10
  3. 12
  4. 16
  5. 20
İpucu

İstenen noktaya ardışık farklarla ilerle; bütün polinomu açmak zorunlu değildir.

Doğru yanıt ve gerekçeA

x = 0 için P(1) − P(0) = 5, dolayısıyla P(1) = 7. x = 1 için P(2) − P(1) = 11; P(2) = 18. Katsayılarla kontrol de yapılabilir: P = ax² + bx + c yazınca fark 2ax + a + b’dir. Buradan a = 3, b = 2, c = 2; P(2) = 12 + 4 + 2 = 18. İki yol aynı değeri verir.

Soru 13 · Kolay

P(1) = 7 ve P(−1) = 1 olan bir polinomda tek kuvvetli terimlerin katsayıları toplamı kaçtır?

  1. 1
  2. 4
  3. 3
  4. 6
  5. 8
İpucu

P(−1)’de hangi kuvvetlerin işaret değiştirdiğini ayır.

Doğru yanıt ve gerekçeC

Çift kuvvetli katsayıların toplamına E, tek kuvvetlilerin toplamına O diyelim. P(1) = E + O = 7; P(−1) = E − O = 1. İki denklemi çıkarınca 2O = 6 ve O = 3. Sabit terim x⁰ olarak çift kuvvetli gruba katılır. P(1)’i doğrudan cevap seçmek tek kuvvetli katsayılar ile bütün katsayıları karıştırır.

Soru 14 · Zor

P(x) = x⁴ + ax³ + bx + 4 polinomu x² − 4 ile kalansız bölünsün. Gerçek a ve b değerleri hakkında hangisi doğrudur?

  1. Böyle gerçek a ve b yoktur.
  2. a = 0, b = −10
  3. a = −2, b = −2
  4. a = 2, b = −18
  5. a + b = −10 yeterlidir.
İpucu

İki kök için denklemleri topla; bilinmeyenler yok olursa ne kalıyor?

Doğru yanıt ve gerekçeA

x² − 4 = (x − 2)(x + 2) olduğundan P(2) ve P(−2) sıfır olmalıdır. P(2) = 20 + 8a + 2b; P(−2) = 20 − 8a − 2b. Bu iki değerin toplamı her a, b için 40’tır. İkisinin aynı anda sıfır olması toplamı 0 gerektirir ve çelişki doğar. Tek kökte kalanı sıfırlayan parametreler diğer kökü sağlayamaz.

Soru 15 · Orta

P(x) = (x + 1)⁵ − (x − 1)⁵ polinomunun en yüksek dereceli terimi hangisidir?

  1. 2x⁵
  2. 5x⁴
  3. 10x³
  4. 10x⁴
  5. 2x
İpucu

En yüksek terimi ve onun bir altındaki terimi karşılaştır.

Doğru yanıt ve gerekçeD

İki açılımda x⁵ terimleri aynı olduğu için farkta yok olur. x⁴ teriminin katsayısı ilk açılımda 5, ikinci açılımda −5’tir; fark 10x⁴ verir. Daha düşük kuvvetler bunu değiştiremez. Tam açılım 10x⁴ + 20x² + 2’dir. İşlemden önce iki polinom da beşinci derece olsa da farkın derecesi 4’tür; baş katsayı iptali kontrol edilmelidir.

Soru 16 · Orta

P(2x) = 8x³ + 4x² − 6x + 5 özdeşliği veriliyor. P polinomunun katsayıları toplamı kaçtır?

  1. 4
  2. 5
  3. 6
  4. 8
  5. 11
İpucu

P(1)’i elde etmek için özdeşlikte hangi x değerini kullanmalısın?

Doğru yanıt ve gerekçeA

Katsayılar toplamı P(1)’dir. 2x = 1 olması için x = 1/2 seçilir. Sağ taraf 8·(1/8) + 4·(1/4) − 6·(1/2) + 5 = 1 + 1 − 3 + 5 = 4. Alternatif olarak P(t) = t³ + t² − 3t + 5 bulunur. Verilen ifadenin katsayılarını doğrudan toplamak P(2)’yi verir; P(1)’i vermez.

Soru 17 · Zor

P(x) = x³ + ax² + bx + 2 polinomu (x − 1)² ile kalansız bölünüyor. a + b kaçtır?

  1. −1
  2. 0
  3. −3
  4. 1
  5. 3
İpucu

Bölümün derecesini ve baş katsayısını belirle; sabit terimden kalan parametreyi bul.

Doğru yanıt ve gerekçeC

Bölüm birinci derecedir ve baş katsayı 1 olduğundan P(x) = (x − 1)²(x + c) yazılır. Sabit terim c’dir; verilen 2 nedeniyle c = 2. Açılım (x² − 2x + 1)(x + 2) = x³ − 3x + 2 olur. a = 0, b = −3 ve toplam −3. x = 1’in kök olduğunu bilmek tek başına çift katlı çarpanı garanti etmez; burada verilen karesel bölünebilme kullanılır.

Soru 18 · Orta

P(x)’in x − 2 ile bölümünden kalan 5, Q(x)’in aynı bölenle bölümünden kalan −1’dir. P(x)² + 3P(x)Q(x) + Q(x)² ifadesinin x − 2 ile bölümünden kalan kaçtır?

  1. 9
  2. 11
  3. 19
  4. 25
  5. 41
İpucu

Kalanları polinomların 2 noktasındaki değerleri olarak kullan.

Doğru yanıt ve gerekçeB

Doğrusal bölenin kökü 2 olduğundan P(2) = 5 ve Q(2) = −1. İstenen ifadenin kalanı, bu ifade 2’de hesaplanarak bulunur: 5² + 3·5·(−1) + (−1)² = 25 − 15 + 1 = 11. Polinomların bütün katsayılarını bilmeye gerek yoktur. Q’nun negatif kalanı çarpım teriminin işaretini değiştirir; karesinde ise pozitif 1 elde edilir.

Soru 19 · Zor

P(3) = 5 ve Q(x) = P(x² + 1). Q polinomunun x² − 2 ile bölümünden kalan hangisidir?

  1. 3
  2. 5x
  3. x + 5
  4. 2x + 1
  5. 5
İpucu

Bölenin köklerinde içteki x² + 1 ifadesi hangi sabit değeri alıyor?

Doğru yanıt ve gerekçeE

x² − 2’ye göre bölümde x² yerine 2 düşünülür; bu nedenle x² + 1 yerine 3 kalır ve P(x² + 1) için kalan P(3) = 5’tir. Bunu iki kökle de denetleyebiliriz: x = ±√2 için Q = 5. Kalan ax + b biçimindedir; iki zıt noktada aynı 5 değerini verdiğinden a = 0 ve b = 5. P’nin derecesini bilmek gerekmez.

Soru 20 · Orta

Baş katsayıları 1 olan ikinci dereceden P ve Q polinomlarında P’nin kökleri 1 ve 3’tür. P − Q sabit polinomdur ve Q(2) = 0. Q(x) hangisidir?

  1. x² − 4x + 3
  2. x² − 4x + 4
  3. x² + 4x + 4
  4. x² − 2x
  5. x² − 4
İpucu

Sabit fark hangi katsayıların aynı olmasını zorunlu kılar?

Doğru yanıt ve gerekçeB

P(x) = (x − 1)(x − 3) = x² − 4x + 3. P − Q’nun sabit olması x² ve x katsayılarının aynı olmasını gerektirir; Q = x² − 4x + c. Q(2) = 4 − 8 + c = 0, c = 4. Q = x² − 4x + 4 = (x − 2)². P’nin iki farklı kökü olsa da sabit farkla ötelenen Q’nun çift kökü olabilir.

Soru 21 · Zor

Gerçek katsayılı P polinomu her gerçek x için P(x)P(−x) = 1 koşulunu sağlıyor. P(2)’nin alabileceği değerler hangileridir?

  1. Yalnız 1
  2. Yalnız −1
  3. −1 ve 1
  4. 0 ve 1
  5. Bütün sıfır olmayan gerçek sayılar
İpucu

Sıfır olmayan polinomların çarpımında dereceler toplanır.

Doğru yanıt ve gerekçeC

P sıfır polinomu olamaz; çarpımı 1’dir. Derecesi n ise P(−x) de n derecelidir ve çarpımın derecesi 2n olur. Sabit 1’in derecesi 0 olduğundan n = 0; P sabittir. P(x) = c yazınca c² = 1, c = ±1. Her iki sabit polinom da koşulu sağlar; dolayısıyla P(2) −1 veya 1 olabilir. Noktaya göre işaret değiştiren bir kural bu özdeşliği sağlasa bile polinom değildir.

Soru 22 · Orta

P(x) = (a − 1)x³ + x ve Q(x) = (a − 1)x² + 2 olsun. a gerçek sayılarda değişirken P(x)Q(x)’in alabileceği dereceler hangileridir?

  1. 0 ve 5
  2. 1 ve 5
  3. 1 ve 3
  4. 2 ve 5
  5. Yalnız 5
İpucu

a = 1 ile a ≠ 1 durumlarını ayır; çarpımda baş terim kendiliğinden iptal olur mu?

Doğru yanıt ve gerekçeB

a ≠ 1 için P üçüncü, Q ikinci derecedir. Baş katsayıların çarpımı (a − 1)² sıfır olmadığından çarpımın derecesi 5’tir. a = 1’de P = x, Q = 2; çarpım 2x ve derece 1 olur. Q hiçbir durumda sıfır polinomu değildir; sabit terimi 2’dir. Bu yüzden sıfır polinomu veya başka bir derece ortaya çıkmaz. Parametrenin baş katsayıyı sıfırladığı özel değer ayrı ele alınır.

Soru 23 · Orta

Derecesi en fazla 2 olan P polinomu P(0) = 1, P(1) = 3 ve P(2) = 9 koşullarını sağlıyor. P(3) kaçtır?

  1. 15
  2. 17
  3. 21
  4. 27
  5. 19
İpucu

Üç koşulu üç katsayı için kullan; derece sınırı verilmeseydi tek sonuç çıkar mıydı?

Doğru yanıt ve gerekçeE

P = ax² + bx + c yazalım. P(0) = 1’den c = 1. Diğer bilgiler a + b = 2 ve 4a + 2b = 8 verir. İkinci eşitlikten ilkinin iki katını çıkarınca 2a = 4, a = 2 ve b = 0. P = 2x² + 1, P(3) = 19. Derece en fazla 2 koşulu önemlidir; daha yüksek dereceli polinomlar aynı üç noktayı sağlayıp 3’te başka değer verebilir.

Soru 24 · Zor

P bir polinom ve her gerçek x için P(x + 2) = P(x). P(1) = 7 olduğuna göre P(100) kaçtır?

  1. 0
  2. 7
  3. 1
  4. 14
  5. Belirlenemez
İpucu

Polinomun sıfır olmayan en yüksek teriminin kaydırmada ürettiği farkı düşün.

Doğru yanıt ve gerekçeB

Sıfır olmayan, n ≥ 1 dereceli P’nin baş terimi axⁿ olsun. P(x + 2) − P(x) ifadesinde en yüksek kalan terim 2na·x^(n − 1) olur ve katsayısı sıfır değildir. Bu farkın her x için sıfır olması mümkün değildir. Bu nedenle P sabittir. P(1) = 7 sabitin 7 olduğunu gösterir; P(100) = 7. Genel periyodik fonksiyonlar sabit olmayabilir; sonucu sağlayan ek bilgi polinom olmaktır.

Soru 25 · Orta

P(x) = x⁴ − 5x² + 4 polinomunun pozitif gerçek köklerinin toplamı kaçtır?

  1. 1
  2. 2
  3. 4
  4. 3
  5. 6
İpucu

Önce x²’yi yeni değişken olarak al, sonra gerçek x köklerine geri dön.

Doğru yanıt ve gerekçeD

t = x² koyunca t² − 5t + 4 = (t − 1)(t − 4). Böylece x² = 1 veya x² = 4, kökler −1, 1, −2, 2 olur. Soruda yalnız pozitif kökler istendiği için 1 ve 2 seçilir; toplam 3. t değişkeninin köklerini doğrudan x kökleri sanmak 1 ve 4 toplamını verir ve yanlıştır. Dört kökün hepsi farklıdır.

Soru 26 · Orta

20 m × 12 m dikdörtgen bahçenin içinde, dört kenar boyunca genişliği x m olan bir yol yapılıyor. 0 < x < 6 için yolun alanını veren polinom hangisidir?

  1. 64x
  2. 64x + 4x²
  3. 240 − 64x + 4x²
  4. 32x − x²
  5. 64x − 4x²
İpucu

Yol alanını, bütün bahçe alanından ortada kalan alanı çıkararak bul.

Doğru yanıt ve gerekçeE

Bahçenin toplam alanı 240 m²’dir. Yol dışındaki orta dikdörtgenin kenarları 20 − 2x ve 12 − 2x, alanı 240 − 64x + 4x² olur. Yol alanı toplamdan orta alan çıkarılınca 64x − 4x²’dir. Yalnız çevreyi x ile çarpmak 64x verir, fakat köşe bölgelerini iki kez sayar. −4x² düzeltmesi bu çakışmayı giderir. 0 < x < 6 koşulu orta dikdörtgenin iki kenarını da pozitif tutar.

Soru 27 · Zor

P(x) = x² + 1 ve Q bir gerçek katsayılı polinom olsun. Her gerçek x için Q(x)² = P(x)² ve Q(0) = −1. Q(2) kaçtır?

  1. −3
  2. 1
  3. 3
  4. −5
  5. 5
İpucu

İki kare farkını kullan; polinom kimliğinin bütün x’ler için geçerli olduğunu koru.

Doğru yanıt ve gerekçeD

Q² − P² = (Q − P)(Q + P) sıfır polinomudur. Gerçek katsayılı iki polinomun çarpımı sıfır polinomuysa çarpanlardan biri sıfır polinomudur; Q her yerde P veya her yerde −P olmalıdır. Q(0) = −1 ve P(0) = 1 olduğu için Q = −P seçilir. Q(2) = −(4 + 1) = −5. Noktadan noktaya farklı işaret seçimi tek bir polinom oluşturmaz.

Soru 28 · Kolay

P sıfır olmayan ikinci dereceden, Q üçüncü dereceden polinomdur. P(Q(x)) polinomunun derecesi kaçtır?

  1. 6
  2. 2
  3. 3
  4. 5
  5. 9
İpucu

Q’nun en yüksek terimini P’deki en yüksek kuvvete yerleştir.

Doğru yanıt ve gerekçeA

P(t) = at² + bt + c ve a ≠ 0; Q’nun baş terimi dx³ ve d ≠ 0 olsun. P(Q(x)) içinde en yüksek terim a·(dx³)² = ad²x⁶ olur. Katsayısı sıfır değildir. Diğer terimler en fazla üçüncü dereceli olduğu için x⁶’yı iptal edemez. Derece 2·3 = 6. Polinomların doğrudan çarpımındaki derece toplamı 5, bileşkede geçerli değildir.

Soru 29 · Orta

x³ + ax² + bx + 4 polinomu x² − 1 ile kalansız bölünüyor. a + b kaçtır?

  1. −4
  2. −3
  3. 1
  4. −5
  5. 5
İpucu

Doğrusal çarpanların köklerini kullan; koşulların birbiriyle uyumunu da denetle.

Doğru yanıt ve gerekçeD

Bölenin kökleri 1 ve −1’dir. Pay polinomunda 1 koyunca 1 + a + b + 4 = 0, yani a + b = −5. −1 koyunca −1 + a − b + 4 = 0, yani a − b = −3. Birlikte a = −4, b = −1 bulunur; koşullar gerçekten tutarlıdır. Çarpanlara ayırma kontrolü x³ − 4x² − x + 4 = (x² − 1)(x − 4) biçimindedir.

Soru 30 · Orta

P(x) = x² + kx + 1 ve Q(x) = x² − kx + 1 için P(x)Q(x) çarpımında x² terimi bulunmuyor. k² kaçtır?

  1. 0
  2. 1
  3. 2
  4. 4
  5. −2
İpucu

İki kare farkını kullan; x² katsayısını sıfıra eşitle.

Doğru yanıt ve gerekçeC

İki ifadeyi A + B ve A − B olarak görebiliriz: A = x² + 1, B = kx. Çarpım A² − B² = x⁴ + (2 − k²)x² + 1. x² katsayısının sıfır olması 2 − k² = 0, k² = 2 gerektirir. Gerçek k için iki değer ±√2 mümkündür; soru k’yi değil k²’yi istediğinden tek sayısal sonuç vardır. İşaretli kx terimleri çarpımda x³ terimi üretip sonra birbirini götürür.

Kaynaklar

AYT MATEMATİK · İkinci dereceden denklemler

İkinci derece: çözüm, kök ilişkileri ve koşullar

Kazanımlar

Kapsam ve çözüm alışkanlığı

Bu bölüm ikinci dereceden denklemler için bir yöntem seçme rehberidir. Her soruda önce denklemin gerçekten ikinci derece olup olmadığını, hangi sayı kümesinde çözüm istendiğini ve bağlamın ek koşullarını belirleyeceğiz. MEB’in arşiv listesi ikinci derece kavramını, çözüm yöntemlerini, karmaşık sayı gösterimini ve kök-katsayı ilişkilerini içerir. Kaynakçada t.y. denilen materyalin yayın yılı sayfada belirtilmemiştir; 2026 ÖSYM duyurusu ona yeni müfredat tarihi vermez. Otuz özgün soru bir başlangıç bankasıdır; tam AYT programı, resmî soru veya sınavda konu başına soru garantisi değildir. Çözümler yalnız sonuç değil, sonucun neden geçerli olduğunu da gösterir.

İkinci derece ve yöntem seçimi

ax² + bx + c = 0 biçiminde a ≠ 0 koşulu ikinci dereceyi tanımlar. a = 0 olursa denklem artık ikinci derece değildir; parametre sorusunda bu durum ayrıca incelenir. Katsayılar kolay çarpanlara ayrılıyorsa yöntem hızlıdır: x² − 5x + 6 = (x − 2)(x − 3). Bir çarpım sıfırsa çarpanlardan en az biri sıfırdır; kökler 2 ve 3 olur. Bölme işlemi yaparken bilinmeyen çarpana doğrudan bölmek bazı kökleri kaybettirebilir. x(x − 2) = 0 denkleminde x’e bölmek 0 kökünü yok eder. Önce bütün çarpanlar ayrı ayrı değerlendirilir.

Kareye tamamlama ve en küçük değer

x² + bx ifadesini (x + b/2)² − b²/4 olarak düzenlemek hem kökleri hem grafiğin tepe bilgisini görünür kılar. x² − 8x + 19 = (x − 4)² + 3 olduğundan gerçek girdilerde en küçük değer 3’tür ve x = 4’te alınır. Aynı ifadeyi sıfıra eşitleyince (x − 4)² = −3 elde edilir; gerçek çözüm yoktur. En küçük değer sorusu ile kök bulma sorusu aynı değildir. Baş katsayı pozitifse kareli biçim bir alt sınır, negatifse üst sınır verir. Bulunan sınırın tanım kümesinde gerçekten elde edildiğini ayrıca kontrol ederiz.

Diskriminant, kök formülü ve sayı kümesi

Δ = b² − 4ac ve x = (−b ± √Δ)/(2a) kök formülüdür. Gerçek katsayılarda Δ > 0 iki farklı gerçek kök, Δ = 0 aynı değerde çift kök, Δ < 0 gerçek kök olmaması demektir. Δ < 0 denklemin hiçbir sayı kümesinde çözülemediği anlamına gelmez. Karmaşık sayılarda i² = −1 kullanılır: x² + 2x + 5 = 0 için (x + 1)² = −4, x = −1 ± 2i. Soruda gerçek sayı mı karmaşık sayı mı istendiğini okumak gerekir. Diskriminant köklerin sayısını söyler; pozitif veya negatif oluşlarını tek başına belirlemez.

Kök-katsayı ilişkileri: tek tek kök bulmadan hesap

Kökler α ve β ise α + β = −b/a, αβ = c/a olur. Bu ilişkiler ax² + bx + c = a(x − α)(x − β) açılımından gelir. α² + β² ifadesini (α + β)² − 2αβ olarak hesaplayabiliriz. Baş katsayı 1 değilse b ve c’yi a’ya bölmek gerekir. Örneğin 3x² − 6x − 2 = 0 için toplam 2, çarpım −2/3’tür; kareler toplamı 4 + 4/3 = 16/3. Kökler tersleri sorulursa çarpımın sıfır olmadığını denetleriz; bir kök sıfırken 1/α veya 1/β tanımlı olmayabilir.

Köklerden yeni denklem kurmak

Kökleri r ve s olan, baş katsayısı 1 olan denklem x² − (r + s)x + rs = 0 biçimindedir. Eşlenik köklerde çarpım iki kare farkıyla bulunur: 3 ± √2 için toplam 6, çarpım 7 ve denklem x² − 6x + 7 = 0. İki köke t eklenirse yeni toplam S + 2t, yeni çarpım P + tS + t² olur; S eski toplam, P eski çarpımdır. Köklerin kaydırılması katsayıların her birine aynı sayıyı eklemek değildir. Bağımsız kontrol için eski denklemde değişken yerine x − t yazabiliriz; aynı yeni denklem elde edilmelidir.

Parametre ve kök işaretlerini birlikte kontrol et

İki farklı pozitif gerçek kök isteniyorsa önce ikinci derece koşulu a ≠ 0, sonra Δ > 0, ardından kökler toplamı > 0 ve çarpımı > 0 aranır. Gerçek iki kökün çarpımı pozitifse aynı işaretli oldukları, toplamı pozitifse ikisinin de pozitif olduğu anlaşılır. Çarpım negatifse kökler zıt işaretlidir. Sınır değerleri ayrı önem taşır: Δ = 0 olduğunda farklılık kaybolur; c = 0 olduğunda bir kök sıfırdır ve pozitif sayılmaz. Parametre aralıklarının kesişimi alınır. Tek bir koşulu sağlayan aralığı cevap olarak seçmek, diğer koşulları gözden kaçırabilir.

Model kur, adayı geri koy ve anlamını açıkla

Çevresi verilen dikdörtgende önce kenarlar toplamı bulunur; alan köklerin çarpımını verir. Çevre 2(u + v), alan uv’dir. Kenarlar t ve S − t yazılarak t(S − t) = A denklemi kurulabilir. Bulunan kökler pozitif uzunluk koşulunu da sağlamalıdır. İki denklemin ortak kökünde ise denklemleri çıkararak bir aday bulmak mümkündür. Bu çıkarma gerekli bir koşul üretir; adayın iki özgün denklemi de sağladığı gösterilmelidir. Çözümün sonunda sayı kümesi, parametre sınırları, birim ve özgün eşitlikleri kontrol etmek, işlem doğru olsa bile modelin yanlış yorumlanmasını önler.

Çözümlü örnekler

Örnek 1

kx² − 6x + 3 = 0 denkleminin iki farklı pozitif gerçek kökü olması için gerçek k koşulunu bulun.

Çözümü aç

k ≠ 0 ikinci derece koşuludur. Diskriminant 36 − 12k > 0 olduğundan k < 3. Kökler toplamı 6/k, çarpımı 3/k’dır. İkisinin de pozitif olması için k > 0 gerekir. Koşulların kesişimi 0 < k < 3’tür. k = 3’te diskriminant sıfırdır ve iki kök de 1 olur; pozitif olmalarına rağmen farklı değildirler. k = 0’da denklem doğrusal olur ve tek kök 1/2’dir. k < 0’da kökler çarpımı negatiftir, iki kök zıt işaretlidir. Böylece aralığın dışında kalmanın nedenleri de görülür.

Örnek 2

x² − 6x + 4 = 0 denkleminin kökleri α ve β olsun. Kökleri α − 2 ve β − 2 olan, baş katsayısı 1 olan denklemi iki yolla kurun.

Çözümü aç

Eski toplam S = 6, eski çarpım P = 4. Yeni kökler toplamı S − 4 = 2; çarpım (α − 2)(β − 2) = P − 2S + 4 = 4 − 12 + 4 = −4. Yeni denklem x² − 2x − 4 = 0 olur. İkinci yolda yeni kök x, eski kök x + 2’dir. Eski denklemde x + 2 koyarız: (x + 2)² − 6(x + 2) + 4 = x² − 2x − 4. İki yöntem aynı sonuca ulaşır. Çarpımın −4 olması yeni köklerin zıt işaretli olduğunu da gösterir.

Kendi çözümünü dene

Soru 1 · Orta

k gerçek sayı olmak üzere x² − (k + 2)x + k + 1 = 0 denkleminin iki farklı gerçek kökü olması için hangi koşul gereklidir?

  1. k > 0
  2. k ≥ 0
  3. k ≠ −1
  4. k ≠ 0
  5. Her gerçek k
İpucu

Çarpanlara ayır ve iki kökün hangi k değerinde birleştiğini bul.

Doğru yanıt ve gerekçeD

Denklem (x − 1)(x − k − 1) = 0 biçiminde ayrılır; kökler 1 ve k + 1’dir. Bunlar bütün gerçek k’lerde gerçektir, ancak k = 0’da birbirine eşit olur. Bu yüzden iki farklı gerçek kök için k ≠ 0 gerekir. Diskriminantın k² olması da aynı koşulu verir: k² > 0.

Soru 2 · Orta

i² = −1 olmak üzere x² + 4x + 13 = 0 denkleminin karmaşık sayılardaki kökleri hangileridir?

  1. 2 + 3i ve 2 − 3i
  2. −2 + 9i ve −2 − 9i
  3. −2 + 3i ve −2 − 3i
  4. −4 + 3i ve −4 − 3i
  5. 2 + 9i ve 2 − 9i
İpucu

Kareye tamamla; negatif sayının karekökünü i ile ifade et.

Doğru yanıt ve gerekçeC

Kareye tamamlarsak (x + 2)² + 9 = 0, yani (x + 2)² = −9 elde edilir. Karmaşık sayılarda −9’un karekökleri ±3i olduğundan x = −2 ± 3i. Gerçek sayılarda çözüm yoktur; soru karmaşık sayıları istediği için çözüm kümesi boş değildir. İki kökün toplamı −4, çarpımı 13’tür.

Soru 3 · Kolay

Gerçek x için x² − 6x + 13 ifadesinin alabileceği en küçük değer kaçtır?

  1. −4
  2. 0
  3. 3
  4. 4
  5. 13
İpucu

İfadeyi bir tam kare ile sabit sayının toplamına dönüştür.

Doğru yanıt ve gerekçeD

x² − 6x + 13 = (x − 3)² + 4. Gerçek sayının karesi negatif olamaz; bu nedenle ifade en az 4’tür. x = 3’te kare sıfır olur ve 4 gerçekten elde edilir. Yalnız bir alt sınır bulmak yetmez; bu sınırın uygun bir x değerinde gerçekleştiği de gösterilmelidir.

Soru 4 · Orta

2x² − 3x − 5 = 0 denkleminin kökleri α ve β olduğuna göre α² + β² kaçtır?

  1. 9/4
  2. 19/4
  3. 5
  4. 29/2
  5. 29/4
İpucu

Kökleri tek tek bulmadan toplam ve çarpımlarını kullan.

Doğru yanıt ve gerekçeE

Kökler toplamı α + β = 3/2, çarpımı αβ = −5/2. α² + β² = (α + β)² − 2αβ = 9/4 + 5 = 29/4. Denklem ayrıca (2x − 5)(x + 1) = 0 biçiminde ayrılır; 5/2 ve −1 köklerinin kareleri toplamı 25/4 + 1 = 29/4 olur. Baş katsayı 2 olduğundan kök ilişkilerinde bu katsayıya bölünür.

Soru 5 · Kolay

x² − 9x + k = 0 denkleminin köklerinden biri diğerinin iki katıdır. k kaçtır?

  1. 9
  2. 18
  3. 12
  4. 27
  5. 36
İpucu

Kökleri r ve 2r olarak adlandır; önce toplamlarını kullan.

Doğru yanıt ve gerekçeB

Kökler r ve 2r olsun. Toplamları 9 olduğundan 3r = 9, r = 3. Kökler 3 ve 6’dır; çarpımları k = 18. Kontrol: x² − 9x + 18 = (x − 3)(x − 6). Kökler arasında iki kat ilişkisi kurulurken katsayıları iki kat yapmak doğru değildir; ilişki bilinmeyen kökler arasında kurulur.

Soru 6 · Kolay

Kökleri 2 + √3 ve 2 − √3 olan, baş katsayısı 1 olan ikinci dereceden denklem hangisidir?

  1. x² + 4x + 1 = 0
  2. x² − 4x − 1 = 0
  3. x² − 2x + 3 = 0
  4. x² − 4x + 1 = 0
  5. x² − 4x + 7 = 0
İpucu

Kökleri toplam ve çarpım yoluyla katsayılara dönüştür.

Doğru yanıt ve gerekçeD

Kökler toplamı 4, çarpımı (2 + √3)(2 − √3) = 4 − 3 = 1’dir. Baş katsayısı 1 olan denklem x² − (kökler toplamı)x + (kökler çarpımı) = 0 biçimindedir. Bu yüzden x² − 4x + 1 = 0 bulunur. Eşlenik köklerin çarpımında iki kare farkı kullanılır.

Soru 7 · Zor

k gerçek sayı olmak üzere kx² − 4x + 2 = 0 denkleminin iki farklı pozitif gerçek kökü olması için k hangi aralıkta olmalıdır?

  1. 0 < k < 2
  2. k < 2
  3. 0 < k ≤ 2
  4. k > 0
  5. k < 0
İpucu

Gerçeklik ve farklılık için diskriminantı; işaret için toplam ve çarpımı denetle.

Doğru yanıt ve gerekçeA

İkinci derece için k ≠ 0 gerekir. İki farklı gerçek kök koşulu Δ = 16 − 8k > 0, yani k < 2’dir. İki kökün de pozitif olması için kökler toplamı 4/k > 0 ve çarpımı 2/k > 0 gerekir; bu da k > 0 verir. Gerçek iki kökün çarpımı pozitifse aynı işaretli, toplamı pozitifse ikisi de pozitiftir. Birlikte 0 < k < 2. k = 2’de kökler eşit olur.

Soru 8 · Orta

Bir dikdörtgenin çevresi 26 cm, alanı 40 cm²’dir. Uzun kenarı ile kısa kenarı arasındaki fark kaç cm’dir?

  1. 2
  2. 5
  3. 8
  4. 13
  5. 3
İpucu

Çevreyi önce kenarlar toplamına dönüştür; alan bir çarpım verir.

Doğru yanıt ve gerekçeE

Kenarlar toplamı çevrenin yarısı olan 13’tür. Bir kenara t dersek diğeri 13 − t, alan ise t(13 − t) = 40 olur. t² − 13t + 40 = 0, yani (t − 5)(t − 8) = 0. Kenarlar 5 ve 8 cm’dir; fark 8 − 5 = 3 cm. Her iki kenar pozitiftir ve hem çevre hem alan koşulu sağlanır.

Soru 9 · Zor

x² − 4x + 2 = 0 denkleminin kökleri α ve β’dir. Kökleri α + 1 ve β + 1 olan, baş katsayısı 1 olan denklem hangisidir?

  1. x² − 4x + 3 = 0
  2. x² − 6x + 7 = 0
  3. x² − 6x + 3 = 0
  4. x² + 6x + 7 = 0
  5. x² − 2x − 1 = 0
İpucu

Her köke 1 eklemek toplamı 2 artırır; çarpımı ayrıca açman gerekir.

Doğru yanıt ve gerekçeB

İlk köklerin toplamı 4, çarpımı 2’dir. Yeni kökler toplamı α + β + 2 = 6; yeni çarpım (α + 1)(β + 1) = αβ + α + β + 1 = 7. Baş katsayı 1 olduğundan yeni denklem x² − 6x + 7 = 0 olur. Alternatif kontrol için eski denklemde değişken yerine x − 1 konur ve aynı ifade elde edilir.

Soru 10 · Orta

x² − 4x + 3 = 0 ve x² − 5x + 4 = 0 denklemlerini aynı anda sağlayan gerçek x değeri kaçtır?

  1. 1
  2. −1
  3. 2
  4. 3
  5. 4
İpucu

x² terimlerini yok etmek için denklemleri çıkar; adayı iki denklemde de sınayarak bitir.

Doğru yanıt ve gerekçeA

Ortak çözüm her iki denklemi de sağlamalıdır. İkinci denklemden birinciyi çıkardığımızda −x + 1 = 0, yani x = 1 bulunur. Bu işlem gerekli bir koşul verir; değeri iki denklemde de kontrol ederiz: 1 − 4 + 3 = 0 ve 1 − 5 + 4 = 0. İlk denklemin diğer kökü 3, ikinci denklemin diğer kökü 4 olduğu için başka ortak kök yoktur.

Soru 11 · Zor

(k − 1)x² + 2x − 3 = 0 denkleminin tam olarak bir farklı gerçek çözümü olsun. k’nin alabileceği bütün değerler hangileridir?

  1. Yalnız 2/3
  2. Yalnız 1
  3. 2/3 ve 1
  4. −2/3 ve 1
  5. 0 ve 2/3
İpucu

İkinci derece koşulunu uygulamadan önce baş katsayının sıfır olduğu değeri ayrı incele.

Doğru yanıt ve gerekçeC

k = 1’de x² terimi yok olur ve 2x − 3 = 0 doğrusal denkleminden tek çözüm 3/2 çıkar. k ≠ 1 için denklem ikinci derecedir; tek farklı gerçek çözüm diskriminantın sıfır olmasıyla mümkündür. Δ = 4 + 12(k − 1) = 12k − 8, buradan k = 2/3. Bu değerde baş katsayı sıfır değildir. İki durumun birleşimi {2/3, 1} olur.

Soru 12 · Kolay

x² + ax + 6 = 0 denkleminin köklerinden biri 3’tür. a ile diğer kökün toplamı kaçtır?

  1. −3
  2. −7
  3. −5
  4. 2
  5. 5
İpucu

Önce verilen kökü özgün denklemde yerine koy, sonra kökler çarpımını kullan.

Doğru yanıt ve gerekçeA

3’ü denklemde kullanınca 9 + 3a + 6 = 0, a = −5. Kökler çarpımı 6 olduğundan diğer kök 6/3 = 2. İstenen toplam −5 + 2 = −3. Çarpanlara ayırma kontrolü x² − 5x + 6 = (x − 3)(x − 2) biçimindedir. Bilinmeyen katsayı ile bilinmeyen kök farklı niceliklerdir; soru ikisinin toplamını istemektedir.

Soru 13 · Orta

x² − 5x + 3 = 0 denkleminin kökleri α ve β olsun. Kökleri 1/α ve 1/β olan, baş katsayısı 3 olan denklem hangisidir?

  1. 3x² + 5x + 1 = 0
  2. x² − 5x + 3 = 0
  3. 3x² − 5x + 3 = 0
  4. 3x² − 5x + 1 = 0
  5. 3x² − x + 5 = 0
İpucu

Terslerin toplamında ortak paydayı kullan; önce köklerin sıfır olmadığını denetle.

Doğru yanıt ve gerekçeD

α + β = 5 ve αβ = 3 olduğundan iki kök de sıfır değildir. Ters köklerin toplamı (α + β)/(αβ) = 5/3, çarpımı 1/(αβ) = 1/3. Monik denklem x² − (5/3)x + 1/3 = 0 olur. Baş katsayısı 3 istendiği için üçle çarparız: 3x² − 5x + 1 = 0. Ters alma, kökler toplamını doğrudan 1/5 yapmak değildir.

Soru 14 · Orta

x² − 3x + 1 = 0 denkleminin kökleri α ve β. Kökleri α² ve β² olan monik denklem hangisidir?

  1. x² − 7x + 1 = 0
  2. x² − 9x + 1 = 0
  3. x² + 7x + 1 = 0
  4. x² − 7x − 1 = 0
  5. x² − 3x + 1 = 0
İpucu

Kareler toplamı ile toplamın karesini birbirinden ayır.

Doğru yanıt ve gerekçeA

Eski toplam S = 3, çarpım P = 1. Yeni kökler toplamı α² + β² = S² − 2P = 9 − 2 = 7; yeni çarpım α²β² = P² = 1. Monik denklem x² − 7x + 1 = 0 olur. Eski katsayıları tek tek karesini alarak kullanmak yanlış denklem verir; dönüşüm önce köklerin toplamına ve çarpımına uygulanmalıdır.

Soru 15 · Orta

x² + ax + 4 = 0 denkleminin iki farklı negatif gerçek kökü olması için a’nın sağlaması gereken gerekli ve yeterli koşul hangisidir?

  1. a ≥ 4
  2. a < −4
  3. −4 < a < 4
  4. a > 0
  5. a > 4
İpucu

Diskriminant koşulunu kökler toplamının işaretiyle birlikte değerlendir.

Doğru yanıt ve gerekçeE

İki farklı gerçek kök için Δ = a² − 16 > 0, yani a < −4 veya a > 4 gerekir. Kökler çarpımı 4 > 0 olduğundan gerçek kökler aynı işaretlidir. İkisinin negatif olması için toplam −a < 0, a > 0 gerekir. Koşulların kesişimi a > 4’tür. a = 4’te iki kök de −2 olur; negatif olmalarına rağmen farklı olmadıkları için sınır alınmaz.

Soru 16 · Orta

x² + (m − 1)x + m(m − 2) = 0 denkleminin köklerinden biri 0, diğeri pozitiftir. m kaçtır?

  1. −1
  2. 0
  3. 1
  4. 2
  5. 3
İpucu

Sabit terimi sıfırla; bulduğun her parametrede ikinci kökün işaretini denetle.

Doğru yanıt ve gerekçeB

0 kökü varsa sabit terim m(m − 2) = 0 olmalı; m = 0 veya m = 2. Köklerin toplamı 1 − m’dir ve bir kök sıfır olduğundan bu toplam diğer köke eşittir. m = 0’da diğer kök 1 ve pozitiftir. m = 2’de diğer kök −1 ve negatiftir. Yalnız m = 0 uygundur. Sıfır, pozitif sayı sayılmaz; işaret koşulu diğer kök için kontrol edilir.

Soru 17 · Orta

x² − (a + 1)x + a − 2 = 0 denkleminin biri pozitif, biri negatif iki gerçek kökü olması için a’nın sağlaması gereken gerekli ve yeterli koşul hangisidir?

  1. a ≤ 2
  2. a > 2
  3. a < −1
  4. a > −1
  5. a < 2
İpucu

Önce kökler çarpımını kullan; gerçeklik koşulunun bu aralıkta sağlandığını da göster.

Doğru yanıt ve gerekçeE

Zıt işaretli köklerin çarpımı negatiftir. Bu denklemde çarpım a − 2 olduğundan a < 2 gerekir. Bu koşul yeterlidir: Δ = (a + 1)² − 4(a − 2) = (a − 1)² + 8 zaten bütün gerçek a’larda pozitiftir. a = 2’de bir kök sıfır olur ve zıt işaret koşulu sağlanmaz. Dolayısıyla sınır dışarıda kalır.

Soru 18 · Zor

x² − 4x + c = 0 denkleminin iki farklı kökü de (1, 3) açık aralığında olsun. c’nin bütün uygun değerlerini veren aralık hangisidir?

  1. 3 < c < 4
  2. 3 ≤ c < 4
  3. 3 < c ≤ 4
  4. c < 3
  5. c > 4
İpucu

Kökleri merkez 2’den uzaklıklarıyla ifade et; hem farklılığı hem açık uçları koru.

Doğru yanıt ve gerekçeA

Kareye tamamlayınca (x − 2)² = 4 − c bulunur. Kökler 2 ± √(4 − c)’dir. İki farklı gerçek kök için 4 − c > 0 gerekir. İkisinin de 1 ile 3 arasında olması uzaklığın 1’den küçük olmasını gerektirir: √(4 − c) < 1. Birlikte 0 < 4 − c < 1; yani 3 < c < 4. c = 3’te kökler uçlara, c = 4’te aynı 2 değerine gelir.

Soru 19 · Orta

α, x² − 2x − 2 = 0 denkleminin bir köküdür. α³ − 6α kaçtır?

  1. −4
  2. 0
  3. 2
  4. 4
  5. 6
İpucu

Denklemden α²’yi daha düşük kuvvetlerle yaz; aynı dönüşümü yeniden kullan.

Doğru yanıt ve gerekçeD

Kök olduğu için α² = 2α + 2. Bir kez α ile çarparız: α³ = 2α² + 2α. α² yerine yine 2α + 2 koyunca α³ = 2(2α + 2) + 2α = 6α + 4. Dolayısıyla α³ − 6α = 4. Sonuç iki kök için de aynıdır; kök formülündeki karekökleri tek tek hesaplamaya gerek yoktur.

Soru 20 · Orta

x² − 6x + m = 0 denkleminin gerçek kökleri α ve β için |α − β| = 4. m kaçtır?

  1. 5
  2. 4
  3. 8
  4. 9
  5. 13
İpucu

Farkın karesini toplam ve çarpım cinsinden yaz.

Doğru yanıt ve gerekçeA

Toplam α + β = 6, çarpım αβ = m. (α − β)² = (α + β)² − 4αβ = 36 − 4m. Verilen uzaklığın karesi 16 olduğundan 36 − 4m = 16; m = 5. Kontrol: x² − 6x + 5 = (x − 1)(x − 5), köklerin uzaklığı 4’tür. Mutlak değeri kaldırırken uzaklığın karesi kullanılır; köklerin sırası önem taşımaz.

Soru 21 · Orta

x² − 2ax + a² − 4 = 0 denkleminin iki kökünün de negatif olmayan gerçek sayı olması için a’nın sağlaması gereken gerekli ve yeterli koşul hangisidir?

  1. a > 2
  2. a ≥ −2
  3. a ≥ 2
  4. −2 ≤ a ≤ 2
  5. a ≤ −2
İpucu

Negatif olmayan ifadesinin 0’ı içerdiğini unutma; küçük kökü kontrol et.

Doğru yanıt ve gerekçeC

Denklem (x − a)² = 4 biçimindedir; kökler a − 2 ve a + 2. İkisi de gerçek ve birbirinden farklıdır. Küçük kökün negatif olmaması a − 2 ≥ 0, yani a ≥ 2 gerektirir; bu koşul büyük kökü de negatif olmayan yapar. a = 2’de kökler 0 ve 4’tür, ikisi de negatif değildir. Pozitif kök şartı olsaydı sınır alınmayacaktı.

Soru 22 · Orta

x² − 3|x| − 4 = 0 denkleminin kaç farklı gerçek çözümü vardır?

  1. 0
  2. 2
  3. 1
  4. 3
  5. 4
İpucu

Yeni değişkenin negatif olamayacağını, yardımcı denklemi çözdükten sonra da koru.

Doğru yanıt ve gerekçeB

t = |x| ≥ 0 koyarsak x² = t² ve denklem t² − 3t − 4 = 0 olur. (t − 4)(t + 1) = 0; t = 4 veya −1. t bir mutlak değer olduğu için −1 alınamaz. |x| = 4 ise x = −4 ve 4 verir; toplam iki farklı gerçek çözüm vardır. Yardımcı denklemin iki kökünü de x için iki işaretli değer üretmekte kullanmak dört çözüm gibi yanlış sonuca götürür.

Soru 23 · Kolay

(x² − 5x + 6)/(x − 2) = 0 denkleminin gerçek çözüm kümesi hangisidir?

  1. {2, 3}
  2. {2}
  3. {3}
  4. Boş küme
  5. {−2, −3}
İpucu

Payın köklerini bulduktan sonra özgün payda koşulunu uygula.

Doğru yanıt ve gerekçeC

Kesrin sıfır olması için pay sıfır, payda sıfırdan farklı olmalıdır. Pay (x − 2)(x − 3) olarak ayrılır; adaylar 2 ve 3’tür. x = 2 paydada sıfır ürettiği için özgün ifade tanımsızdır ve çözüm değildir. x = 3’te pay sıfır, payda 1 olur; bu değer uygundur. Çözüm {3}. Ortak çarpanı sadeleştirmek, yasak girdiyi geri getirmez.

Soru 24 · Orta

√(x + 4) = x − 2 denkleminin gerçek çözümü kaçtır?

  1. 0
  2. 2
  3. 4
  4. 6
  5. 5
İpucu

Kare almadan önce sağ tarafın işaretini belirle; adayları özgün eşitliğe geri koy.

Doğru yanıt ve gerekçeE

Karekök negatif olamayacağı için x − 2 ≥ 0, yani x ≥ 2 gerekir; bu aynı zamanda kökün tanımını da sağlar. Kare alırsak x + 4 = (x − 2)², buradan x² − 5x = 0 ve adaylar 0 ile 5. x = 0 işaret koşulunu sağlamaz; özgün denklemde 2 = −2 yanlıştır. x = 5 için √9 = 3 ve 5 − 2 = 3; yalnız 5 uygundur.

Soru 25 · Orta

x gerçek ve sıfırdan farklıdır; x + 1/x = 3. x² + 1/x² kaçtır?

  1. 3
  2. 5
  3. 9
  4. 7
  5. 11
İpucu

Toplamın karesinde çapraz terimi unutma.

Doğru yanıt ve gerekçeD

Verilen eşitliğin karesi x² + 2 + 1/x² = 9’dur; ortadaki terim 2·x·(1/x) = 2 olur. İstenen toplam 9 − 2 = 7. x ≠ 0 koşulu bütün kesirleri anlamlı kılar. Koşulun gerçek çözümleri de vardır: x² − 3x + 1 = 0 için Δ = 5 > 0. İki olası x değerini tek tek bulmak gerekmez; ifade her ikisinde aynıdır.

Soru 26 · Orta

m bir tam sayı olsun. x² − mx + 6 = 0 denkleminin iki kökü de tam sayı olduğunda m kaç farklı değer alabilir?

  1. 1
  2. 4
  3. 2
  4. 3
  5. 6
İpucu

6’nın hem pozitif hem negatif tam sayı çarpan çiftlerini listele.

Doğru yanıt ve gerekçeB

Tam sayı köklerin çarpımı 6 olduğundan sırasız kök çiftleri (1, 6), (2, 3), (−1, −6) ve (−2, −3)’tür. Kökler toplamı m olduğundan sırasıyla 7, 5, −7 ve −5 bulunur. Dört farklı m vardır. Çarpım pozitif olduğu için zıt işaretli çiftler alınmaz; aynı çifti ters sırayla yazmak yeni parametre üretmez. Bu dört denklemde de kökler gerçekten tam sayıdır.

Soru 27 · Zor

(m − 2)x² + mx + 1 = 0 denklemi hangi gerçek m değerleri için hiç gerçek çözüm içermez?

  1. m = 2 için.
  2. m < 2 için.
  3. m > 2 için.
  4. Hiçbir gerçek m için.
  5. 0 < m < 2 için.
İpucu

Diskriminantı tam kareye çevir; baş katsayının sıfır olduğu değeri ayrıca incele.

Doğru yanıt ve gerekçeD

m ≠ 2’de denklem ikinci derecedir ve Δ = m² − 4(m − 2) = (m − 2)² + 4 her zaman pozitiftir. Dolayısıyla iki farklı gerçek çözüm vardır. m = 2’de ise ikinci derece terim yok olur; 2x + 1 = 0 tek gerçek çözüm −1/2 verir. Bu özel durum da çözümsüz değildir. Bütün gerçek m değerlerinde en az bir çözüm olduğundan istenen parametre yoktur.

Soru 28 · Orta

Üretim adedi x negatif olmayan tam sayıdır. Bir günlük kâr modeli K(x) = −2x² + 24x − 40 TL olarak veriliyor. Kârın pozitif olduğu kaç farklı üretim adedi vardır?

  1. 6
  2. 8
  3. 7
  4. 9
  5. 10
İpucu

Kökleri bul; parabolün işaretiyle pozitif aralığı seç, sonra tam sayıları say.

Doğru yanıt ve gerekçeC

K(x) = −2(x − 2)(x − 10). Aşağı açılan ikinci derece ifade kökler arasında pozitiftir; dolayısıyla 2 < x < 10. Üretim adedi tam sayı olduğundan 3, 4, 5, 6, 7, 8 ve 9 uygundur; yedi değer vardır. x = 2 ve 10’da kâr sıfırdır, pozitif değildir. Modelin negatif olmayan tam sayı koşulu, aralığı bir soru bankası değeri gibi yuvarlamaktan önce uygulanır.

Soru 29 · Orta

Bir cismin yerden yüksekliği h(t) = −5t² + 20t + 25 metre, zaman t ≥ 0 saniyedir. Bu modele göre cisim kaç saniye sonra yere ulaşır?

  1. 1
  2. 4
  3. 6
  4. −1
  5. 5
İpucu

Yüksekliği sıfırla; matematiksel kökleri zamanın izin verilen aralığıyla karşılaştır.

Doğru yanıt ve gerekçeE

Yere ulaşma h(t) = 0 koşuludur. −5’e bölersek t² − 4t − 5 = 0, yani (t − 5)(t + 1) = 0. Cebirsel kökler 5 ve −1’dir. Ancak zaman t ≥ 0 olduğundan −1 modelin geçerli aralığında değildir; sonuç 5 saniye. Kontrol: h(5) = −125 + 100 + 25 = 0. Başlangıç yüksekliği h(0) = 25 olduğundan t = 0 yere ulaşma anı değildir.

Soru 30 · Orta

x² − 3x + 2 = 0 ve x² − mx + 4 = 0 denklemlerinin en az bir ortak gerçek kökü var. m’nin alabileceği bütün değerler hangileridir?

  1. Yalnız 4
  2. 4 ve 5
  3. Yalnız 5
  4. 3 ve 4
  5. −4 ve −5
İpucu

İlk denklemin her kökünü ikinci denkleme sırayla yerleştir.

Doğru yanıt ve gerekçeB

İlk denklem (x − 1)(x − 2) = 0 olduğundan ortak kök yalnız 1 veya 2 olabilir. İkinci denklemde x = 1 koyarsak 1 − m + 4 = 0, m = 5. x = 2 koyarsak 4 − 2m + 4 = 0, m = 4. İki değer de en az bir ortak kök sağlar. Ortak kökün hangi değer olduğu verilmediği için seçeneklerin ikisini de korumak gerekir.

Kaynaklar

Genişletilmiş başlangıç sürümü: 12 Ekim 2026. Kaynakların metinleri yeniden yayımlanmaz. Cihazında çevrimdışı okuyabilir veya Yazdır menüsüyle PDF kaydedebilirsin.